Cái thú hiếu kì

Hồi nhỏ đọc sách, tôi nhất quyết nghĩ rằng nhà văn toàn là những người đã… chết rồi. Chép lại câu văn này, phát biểu nọ của các nhà văn trong sổ tay, sổ làm thơ, tôi hằng đinh ninh trong nội tâm, họ ở đâu đó rất xa, ở thế giới bên kia, ở thời quá khứ, tôi không bao giờ gặp họ, nhưng họ vẫn đang hiện diện trước tôi đây, cả những người tôi biết mười mươi đã chết từ thời cổ đại Hi Lạp, qua các trang sách mở. Sau này, tôi cảm thấy rõ hơn mối liên hệ bí mật nào đó của tôi với đời sống của những cuốn sách, mà tôi cho rằng, nó là một dạng thân xác phi thân xác, vừa bất hoại, vừa tan loãng vô tận trong không gian thời gian.

Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh. Giờ tôi hiểu rõ hơn, tại sao hồi nhỏ mình lại yêu đến thế những cuốn sách buồn cười và làm đầu óc sảng khoái. Sách của Nguyễn Nhật Ánh là vậy. Ông bổ sung vào cái đời sống ít tiếng cười, nhiều mơ mộng của tôi loại vitamin ngon lành sống động, mà toàn những chuyện thường ngày với tôi, từ bình thường như ăn cơm là việc cãi cọ tranh giành với ông anh tới bất thường, bất thần (nhưng không phải huyễn tưởng) như ăn phở là các nhà ảo thuật, các chuyến dã ngoại, ngôi nhà ma… Còn nếu là tình yêu kiểu day dứt, buồn thương, mê mải thì tôi day dứt với ánh mắt của con khỉ Giôlicơ (Jolicoeur) của cụ Vitali hơn, mê mẩn lớp học – đoàn tàu của Tottochan hơn, say sưa với bầu trời nhìn từ boong tầu trong cuộc phiêu lưu hai vạn dặm dưới đáy biển hơn, tôi mê tuyết, tiếng sói tru trong Nanh trắng và Tiếng gọi nơi hoang dã của J.London hơn, tôi rùng mình trước những Chuyện bí ẩn thường ngày của Paul Jenning hơn…Tôi biết khi “trót” yêu mến một tác giả, độc giả thường dễ dẫn tới những nhận định nhầm lẫn và thiếu tỉnh táo. Họ có xu hướng ái mộ mọi cuốn sách, thậm chí mọi trang viết, thậm chí cả từng trả lời phỏng vấn của tác giả đó. Bây giờ tôi 11 tuổi, ắt tôi đứng xếp hàng ở Tràng Tiền từ sáng sớm chờ xin chữ kí nhà văn yêu thích vào ngày chủ nhật tới, cũng như tôi từng đứng đội mưa tới khuya khoắt chờ buổi ảo thuật – xiếc – hài tan hẳn, chen lấn trong đám đông, tay lăm lăm con gấu bông đi tìm… Minh Vượng sau cánh gà. Kí ức nhắc nhở về sự thiếu thốn đó thật là buồn.

Hồi đó, theo trào lưu, chúng tôi cũng trở thành những fan rất nhiệt thành của các ca sĩ, diễn viên trong hay ngoài nước, nhưng với những nhà văn, nhà thơ, tôi luôn nghĩ rằng mình không thích gặp “con người thật”. Khi nhập vào đời sống ở Hà Nội, khoảng cách với các tác giả văn chương rút ngắn dần, sau giai đoạn “nhất quyết không gặp những nhà văn mình yêu mến” hồi đầu, rồi tôi cũng tiếp xúc với các nhà văn, nhà thơ, không thật nhiều, nhưng cũng đủ để quen dần với họ (và tất nhiên cả mình) như sống cùng một cộng đồng giản dị xung quanh. Với Nguyễn Nhật Ánh, lần nào vào SG, trước khi đi, tôi cũng thoáng một ý nghĩ: mình đến quán Đo Đo ăn mì ngắm nhà văn chơi, thật ra là đứa trẻ ngày xưa trong tôi đang nói đùa với tôi bây giờ vậy. Tôi biết ông Nguyễn Nhật Ánh ngày xưa mình chỉ biết qua cái hình rất đẹp mà tôi còn nhớ rõ nụ cười hóm hỉnh bồng bềnh trên bìa sau cuốn sách, giờ mình có thể gặp bằng xương thịt, ông đang là nhân vật “hot”, tất nhiên rồi, ông sẽ ngồi kí sách mướt mồ hôi đâu đây, tất nhiên rồi, trừ phi ổng sống như J.D.Salinger. Tất cả những kiểu “ý nghĩ” như thế hình như chẳng bao giờ tôi thực hiện.

Một tác giả khi được ái mộ, cũng rất dễ trở nên một thứ thời thượng. Cả sự ái mộ đó cũng dễ trở nên thời thượng.

Thế mà với trường hợp Nguyễn Nhật Ánh, tôi muốn gạt ra ngoài cảm giác “thời thượng” hay “thời trang”: may sao, tôi vẫn thấy ông xa vời đâu đó, để tôi dù không gặp ông, vẫn cứ là đang trò chuyện với một người bạn cũ.

Lý giải “hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh” một cách tỉnh táo, tôi nghĩ tới các nguyên nhân: 1, với văn học thiếu nhi, mọi thứ có thể chìm nghỉm, hoặc có thể thành cơn sốt, nhất là ở Việt Nam không có nhiều người thâm canh mảnh đất này; 2, nhà xuất bản có tài; 3, Nguyễn Nhật Ánh được trời phú cho cái số đắt sách. Ông nhất định không phải nhà văn “ăn khách”, ông là nhà văn đắt sách, bởi “ăn khách” theo kiểu đắt show, xuất hiện thường xuyên trên các báo, ắt không phải ông.

Tôi cho rằng có những người không bận tâm về “mốt” mà lại rất “mốt” mà lại không bao giờ lỗi mốt, lạ thật đó chứ!

***

Nguyễn Nhật Ánh có am tường tâm lý trẻ thơ bây giờ không? Tôi không dám chắc, nhưng tôi nghĩ ông vẫn là một nhà thơ.

Hôm khai trương chi nhánh nxb Trẻ ở Hà Nội, tôi nhòm ngay thấy tập Lá nằm trong lá bìa cứng bìa mềm lẫn hai tập sách của Phan Thị Vàng Anh, hai “tình yêu nhỏ nhỏ” khác nhau của tôi một thời, đòi tặng lẫn đòi mua đều… không có sách. Rồi phần bận bịu, phần trời mưa, mạch máu tôi nhất quyết chảy toàn những âm u, bỗng đêm nay tự nhiên cái nhịp điệu réo rắt “lá nằm trong lá” làm tôi háo hức, tôi cầm cuốn sách lúc đã gần 2h sáng, đọc mấy trang đầu, có vẻ “không được cười”, rồi đụng phải chuyện “bút nhóm”, gặp chính chuyện của mình, thế là, lại cuốn vào như thường lệ, tôi lại đọc một lèo Lá nằm trong lá.

Sự đơn giản đến thiếu hấp dẫn, vì thiếu dị biệt của tính cách nhân vật trở nên phức tạp theo một cách thức nào đó thú vị và tài tình, và ngược lại, sự dị biệt – thường được tác giả khai thác ở góc độ những cảnh huống éo le của cuộc đời, điều không phải ai cũng làm nổi mà không sa vào kể lể - cuối cùng lại được đơn giản hóa, để nhất quyết không trở nên bi thương, giàu trắc ẩn mà không trở thành chủ nghĩa mủi lòng, lâm ly mà lại hiếu kì, hiếu kì cả về sự lâm ly, lúc sắp sướt mướt lại bật cười lên được. Cuộc đời trở nên đơn giản hơn, nhưng trái tim bỗng nhiên phập phồng hơn, cái phập phồng hữu lý, hữu tình đem lại lý thú lẫn tình…thú, như thằng Hòa tưởng lúc nào cũng gắn với chữ tè, tè, tè, bỗng nhiên ngồi dưới trăng đẹp như trong một bức tranh cổ.

Trong truyện của Nguyễn Nhật Ánh, cái lãng mạn cái trữ tình và cái đời thường nhất quyết không phải những thứ ăn nhập gì nhau, mà là những thứ dĩ nhiên phải quấn quyện vào nhau. Thành ra, nó không lãng mạn hóa, nó rất hiện thực, ngược lại, không hiện thực hóa, nó quá chừng lãng mạn.

Tôi không biết có phải “gu” đọc của mình tạp, hay tại tôi còn giữ nguyên một góc con người cũ, cũ mãi. Tôi không có nhu cầu đọc Nguyễn Nhật Ánh để “biết” thêm điều gì mới, nhưng tôi vẫn cứ đọc Nguyễn Nhật Ánh, chung thủy vô tội. Tôi biết đôi người bạn đọc sách rất ghê chẳng bao giờ đọc mấy trang của Nguyễn Nhật Ánh, những đứa bạn chẳng dính dáng gì đến sách vở lại đọc Nguyễn Nhật Ánh như bùa mê, tôi cũng có đứa bạn thân thiết những ngày 11, 12 tuổi, “chia lìa” giận dỗi tôi cả tuần vì tôi… giành truyện Nguyễn Nhật Ánh trước nó ở quán thuê truyện trong thị trấn, giờ đã chồng, đã con, tôi vài lần mua truyện của Nguyễn Nhật Ánh, tính hẹn nó cà phê cà pháo, hẹn mãi không gặp được, có gặp thì không hiểu sao tôi không thể đưa truyện ra tặng nó được nữa. Có lẽ để bù lại việc tôi không thể gặp lại những người bạn cũ đó, đôi khi tôi nhiệt thành tua đi tua lại những câu chuyện lặp lại bất tận không ngớt sống động của tôi: hồi đó, bọn mình thế này, thế này, ở cái thị trấn đó, cái nhóm bút của bọn mình thế này, thế này… Có lẽ lúc nào đó (lại lúc nào đó), tôi lại sẽ viết ra, sẽ không viết như thế, nhưng viết ra như thế nào đó.

Tôi cũng không biết, sách Nguyễn Nhật Ánh in ra nhiều thế, các bạn bây giờ ở tầm tuổi tôi ngày xưa đọc Nguyễn Nhật Ánh ra sao. Chắc hẳn những chuyện ông kể, những tình bạn, tình yêu ông kể, chắc đã khác xa bây giờ, chắc gì các bạn trẻ đã đọc ông vì “đồng cảm” hay nhân vật của ông “đồng cảnh” với họ, như thế hệ chúng tôi. Về chuyện này, cảm xúc của tôi cũng biến đổi. Cuối năm ngoái, đọc Tôi thấy hoa vàng…, tôi nghĩ tới “cái hiện thực phổ biến” được phơi bày ra sống động, tự nhiên, trở thành một thứ đặc sản, một thức quà ngon từ kí ức, ngon vì kí ức… thế mà bây giờ, tôi lại chợt giật mình: có khi đó không phải ngôn ngữ của đời thường bây giờ được (mở tở báo ra mà xem chúng ta, và nhất là trẻ em đang sống trong sự bất an hỗn loạn như thế nào), đó là cái đời thường, cái đời sống mà tôi đã từng có, một thế hệ khác, ấy, có khi Nguyễn Nhật Ánh lại không phải một nhà văn đời thường hiện đại, ông là nhà văn…cổ mất rồi! Bây giờ đọc Nguyễn Nhật Ánh, biết đầu chẳng phải do ở mỗi người, lúc nào cũng…lưu ban một góc lãng mạn, hoài cổ, có khi, một cậu/cô nhóc nào lúc sắp rời trường cũng từng nghĩ đến việc “hay ta lưu ban thêm một năm, ở lại đây cho bớt nhớ thương”.

Lúc đầu, tôi định gọi Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn đắt sách, giờ tôi lại muốn gọi ông là nhà văn hoài cố! Sách mới ra, tôi không vồ lấy nữa, không phải giành giật với ai nữa, tôi để nó nằm đó, tôi ngắm cái hình vẽ minh họa đơn giản quen thuộc, gặp lại một người bạn cũ, đôi khi gặp lại bạn cũ lòng ta cũng nguội ngắt ngơ, nhưng tôi vẫn còn nhớ là tôi đã từng yêu mến người bạn của mình đến thế nào, điều đó làm tôi dịu dàng hơn. Tôi đọc Nguyễn Nhật Ánh vội vàng hơn, nhưng nhất định vẫn không thôi yêu mến.

Nhưng dẫu thế nào, tôi nghĩ, bạn đọc, những bạn đọc còn một đứa bé trong mình, lúc nào cũng có thể đón chờ quà tặng của Nguyễn Nhật Ánh: những cuốn sách của ông luôn mời mọc sự khám phá, cái thú hiếu kì với mọi sự đời thường, miễn là còn trái tim phập phồng và còn đôi mắt reo vui khi thấy “lá nằm trong lá”. Cái thú hiếu kì đó, là phẩm chất đẹp đẽ của mọi cuốn sách của trẻ thơ. Tất nhiên, cái thú hiếu kì trong mỗi độc giả cũng giúp cho nhà văn…đắt sách.

08.10.2011

Nhã Thuyên

Nguồn: Phongdiep.net.