"Tổ quốc - đường chân trời" - trường ca mới về biển đảo của người lính không mang quân phục

Tôi quyết định đặt tên như thế cho bài viết của tôi về bài thơ dài trên 1500 dòng thơ của Nguyễn Trọng Văn (NXB Hội Nhà văn - Nhà sách Văn hóa trí tuệ Việt - 2010) với 3 lí do.
- Bài thơ dài này chính là trường ca, với đúng nghĩa của nó, chứ không phải là trường ca - tùy bút thơ như tác giả đã khiêm tốn đặt tên như thế, vì đó là thơ dài với sự kết hợp của các yếu tố tự sự, trữ tình, triết luận mà yếu tố trữ tình là xuyên suốt.
Những người lính không mang quân phục ở đây là tác giả và những thành viên của Đoàn công tác đi thăm Trường Sa, họ đã đến Trường Sa với tâm thế của những người yêu Tổ quốc và thiết tha với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc và sau khi gặp các chiến sĩ Trường Sa thì họ đã thực sự có tâm hồn người chiến sĩ. Bản thân tác giả đã từng là chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam mấy năm cuối của cuộc chống Mỹ cứu nước, qua những năm chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam và biên giới Bắc, anh đã ra Trường Sa như ra với đồng đội của mình.

- Bản thân tôi, người đọc tác phẩm, cũng cảm thấy được chia sẻ với tác giả và những người cùng đi, những tình cảm của những người chiến sĩ mang quân phục và không mang quân phục nơi biên đảo.
Bài thơ được kết cấu như một thiên ký sự, bắt đầu bằng cảm xúc bồi hồi của những người trong đoàn công tác sắp nhìn thấy Trường Sa (chương Bình minh trên biển), cảm xúc này hoàn toàn không giống với cảm xúc khi sắp tới thăm quan một danh lam thắng cảnh của đất nước lần đầu đặt chân đến mà nó xúc động thiêng liêng như một cuộc về nguồn, về với núm ruột thân thương của mình. Bởi thế, tác giả nghĩ ngay đến cuộc xuống biển của 49 người con, theo cha mấy ngàn năm về trước, lại như người yêu lần đầu ra nơi hò hẹn, như buổi "giấu mình chờ hiệu lệnh/ Pháo hiệu vút lên trời/ đã dậy tiếng xung phong", tóm lại, như đứa con về với quê hương, một quê hương chưa bao giờ đặt chân đến mà đã nhớ, đã thương, vì quê hương ấy đang ở đầu ngọn sóng, và từ lâu đã ở trong trái tim mình.
"Trường Sa đây rồi!/ Tay đặt lên tim / Nghe tha thiết như lời thề thứ chín/ Nghe bịn rịn / Nghe lòng mình lên tiếng / Đường chân trời một vệt sáng Trường Sa".
Và cụ thể là những cử chỉ xúc động của những người đang đến trước những người đang đón đợi: "Năm giờ ba mươi ! Ai đó liếc đồng hồ / Ai đó khẽ lấy tay vội chùi nước mắt/ Ai đó đứng thẳng mình chỉnh trang trang phục/ Ai đó cùng tôi đổ sang trái mạn tàu/ Biển nghiêng mình chào những cảnh hải âu" và "Tàu hú còi dài chào khắp Đại dương / Báo với đảo tin giờ gặp mặt/ Đoàn chiến binh không mang quân phục / Giơ tay chào Tổ quốc - phía Trường Sa".
Hình ảnh lá cờ hiện ra thiêng liêng lồng lộng tượng trưng cho Tổ quốc "Tôi ngước nhìn lên đỏ thắm màu cờ/ Hình Tổ quốc- khắc- trên- mình/ Đất nước / Hình Tổ quốc tung cánh bay không biết mệt / Lồng lộng trời / Lồng lộng gió Đại dương.”
Tiếp đến cảnh gặp gỡ giữa những người lính Trường Sa với những người trong đoàn công tác, trong đó có những nữ văn công xinh đẹp, thanh lịch Hà Thành. Vui và thiêng liêng như cuộc gặp gỡ giữa 49 đứa con theo cha xuống biển và 50 đứa con theo mẹ lên núi ...
Vâng, nơi đây là đất của mẹ cha, những người lính ở đây là những người anh em đã được mẹ cha chia đi giữ đất.
Vì Tổ quốc luôn phải rào phên dậu, phải "Vượt biển/ ngăn sông/ Đắp lũy/ Xây thành chống quân tráo trở/ Biết phên dậu có bền mới ngăn cái ác/ Rào nhà cho chặt/ Đẩy rình mò ra mãi khơi xa...".
Và có những người con đã phải ra đi, đã phải hi sinh cuộc sống thanh bình hạnh phúc của riêng mình để canh gác mảnh đất tiền tiêu của tổ quốc. Từ đây chủ đề bảo vệ Tổ quốc đã xuyên suốt và gắn với các chủ đề khác như vấn đề truyền thống, vấn đề phát triển đất nước, những vấn đề thời sự, xã hội trong mối quan hệ gắn bó giữa quá khứ hiện tại và tương lai...
Nhớ lại những ngày tháng tư 1975 giải phóng Trường Sa, đoàn tàu đặc công đã đi trên vết những con tàu không số xưa và tin giải phóng Trường Sa đã về trước tin Toàn thắng, khẳng định chủ quyền của Việt Nam trên biển Đông (chương Đất nước ông bà).
Trở lại cuộc gặp gỡ giữa những người lính mặc quân phục và những người lính không mặc quân phục, những lời tâm tình trao giữa những người chưa quen biết mà sao thân thiết, yêu thương.
"Ôi chào em, Binh nhất Nguyễn Hải Triều/ Em có cái tên rất biển / Quê Hà Tĩnh/ Nhà gần nhà cụ Nguyễn / Với Tiên Điền, em một mực yêu thơ...". “Người lính dạn dầy đứng dưới gốc Phong Ba / Nhắn vội dòng thư: con mình mang tên Biển / Con đảo trưởng Nguyễn Hồng Quân / Phải mang tên "lẫm liệt" / Để mai này, ra đảo thay Cha!".
Hình ảnh cánh chim bỗng nhiên xuất hiện. Không, đó là liên tưởng, liên tưởng của tác giả và cuộc đời của những chiến sĩ Trường Sa yêu thương, dũng cảm, khiêm tốn khi nhìn những con chim biển.
... "Nhưng bầy chim không quản biển sâu / không quản hiểm nguy xoải bay cùng bạn / Xòe đôi cánh chim làm bờ bến/ Thân che thân / Qua biến cố nhọc nhằn/ Những cánh chim trên sóng hiền lành / Không tự soi mình... bởi biển chỉ có khi nào nguôi sóng/ Chim không muốn sống cuộc đời phẳng lặng / Chim tìm về với đảo sinh sôi / Chim tìm về cất tiếng "Biển ơi !” (chương Tiếng hót bầy chim trên sóng).
Hình ảnh biển đảo hiện ra với những bãi san hô nhiều màu sắc đan kết, gắn bó cao đẹp như những con người ở đây. San hô, mạch ngầm và cây muống biển là một chương đẹp trong Trường Ca.
"Buổi biển xanh, san hô đỏ như tim / Hôm biển động nó cũng sầu trong dạ/ San hô bám vào nhau chắc bền như đá/ Bám vào nhau, đắp lũy, xây bờ/ Dải san hô như một khối bờ che / Ngăn sóng dữ, chắn luồng sóng dữ.../ Cành san hô như những cánh tay/ Nâng giấc Đảo/ Đắp bồi cho đảo/ Bởi san hô biết chắt chiu nhịp thở/ Đến sức tàn còn hóa phù sa/ Thân kiệt rồi chẳng chịu dời xa/ Tay níu lấy tay bám vào thân đảo / Những hạt cát trắng phau ấp vào chân đảo / Đó san hô góp nhặt cho đời".
San hô, một hình ảnh đep của thiên nhiên Trường Sa hay là biểu tượng của người lính Trường Sa với cách sống và lẽ sống cao đẹp.
Cuộc sống của những người con trên biển đảo thật đẹp: lao động, dựng xây, lạc quan và trong sáng; liên tưởng đối lập với lối sống của một số ít người trên đất liền. “Có những kẻ coi đồng tiền là quyền lực, mắt hoa lên/ máu ngửi thấy hơi đông/ Họ sẵn sàng mặc cả lấy hư vinh/ Vứt bỏ anh em/ Gia đình, tri kỷ/ Bán tất cả / Mua bằng tất cả / Miễn hôm nay/ Một bước lên đời...".
Thật trái hẳn với cuộc sống gian khổ mà trong sáng, lạc quan của những con người nơi đây.
"Mưa Trường Sa.../ Như những men say / Mưa thấm thâm thâm trên cát/ Dong dong lính trẻ cợt đùa.../ Mưa / Những cơn mưa/ Bộ đội gõ xoong / Tập hợp / Tiểu đội một hàng ngang / Đều bước/ Chúng mình đi đón cơn mưa/ Giăng tay ra mà hứng thỏa thê / Chốc nữa về hầm lại nhường nhau từng ca nước/ uống một ngụm tí thôi, đỡ khát/ Nhớ để dành chăm mấy hộp rau"/ Nhớ dành/ kẻo lúc ốm đau/ Sốt nóng sẽ đòi uống nước.../ Chú ý! Lợi dụng có mưa, tàu lạ/ Chắc chúng lại rình mò bắt bớ/ Bà con mình / Cái bọn khỉ tệ ghê / Biển của ta đâu phải ao nhà / Mà chúng nghênh nghênh / Mà chúng nay đòi / Mai cấm/ Phải cảnh giác thôi/ Lại phải cầm lấy súng”, "Hứa trả kiếm rồi mà vẫn chưa xong". Đọc mấy câu cuối của đoạn thơ trên, ta càng hiểu cái giá của tinh thần chịu đựng gian khổ và cái cao của tinh thần lạc quan của người chiến sĩ Trường Sa. Những người lính Trường Sa chưa bao giờ là những người lính của thời bình...
Không phải ngẫu nhiên mà tác giả hay có liên tưởng đến thời chiến tranh "Nhớ năm nào / Chúng tôi sống ở rừng/ Sống với mảnh trăng / Với loạt "bom tọa độ"/ Chốt bị hãm khát đến khô cả cổ / Đêm ngửa mặt lên trời... hứng mấy hạt sương rơi... / Anh Bê trưởng bò ra rìa hố bom trơ cạn/ Gạn đem về mấy giọt nước hôi / Anh kịp đưa cho chúng tôi / Một loạt đạn... xé ngang / Anh thành liệt sĩ/ Từ đêm đó, tôi như người mất ngủ / Chỉ mơ hoài mơ những cơn mưa".
Từ gian khổ của hiện tại liên tưởng đến máu lửa trong quá khứ để hiểu thêm hai chữ thiêng liêng "Đất với nước- kết hình hài Tổ quốc / Đất với nước- dựng nên dáng vóc/ Đất - cho ta đứng lên dáng thẳng / Nước - cho ta soi mình gột rửa lấm dơ/ Mạch nguồn nào mà ta yêu dấu”, "Từ Trường Sơn vươn tới Trường Sa/ Từ Cửu Long lên tới Hồng Hà/ Từ Trà Cổ rừng dương/ Đến miệt Tràm Đất Mũi/ Non sông một dải/ Có Trường Sa làm phên dậu phía chân trời / Có những người cất tiếng hát trùng khơi/ Hát rằng: "Xưa ta đâu biết biển khơi / Cây rừng mắc lối/ Tiếng cười nghẹn đau / Giờ ta thẳng hướng con tàu / Ta ra với biển, làm giàu cho ta".
Nhớ Bác Hồ đã lên đường ra khơi xa tìm đường cứu nước. Người đã nhìn xa trông rộng, hiểu rằng muốn mở rộng tầm nhìn, phải ra với biển.
Hơn thế "Người biết Biển cho tâm hồn vững chắc thêm lên/ Muốn dạn dầy, phải thử thách trái tim/ Lấy bão tố làm địa bàn tranh đấu/ Lấy mênh mông, để cho lòng nung nấu/ Có rộng dài, mới biết khát khao".
Trường ca "Tổ quốc - đường chân trời" cũng là một lời ngợi ca tâm hồn biển Việt Nam.
Đó là tâm hồn cốt cách của những con người như những cây hoa muống biển, thơm ngát về đêm, khiêm tốn, chắt chiu, hơn nữa, gắng gỏi vươn mình che nắng, nuôi dưỡng mầm non, giữ cát và quanh năm xanh tươi.
Những con người không chỉ có gian khổ mà còn hi sinh với nghĩa cao nhất của từ này. Những người lính không mang quân phục khi ra Trường Sa rất ân hận vì không mang nhang đi, vì ở đây có nhiều nấm mộ, mộ của người lính Trường Sa. Các anh đã hi sinh khi phải giao tranh với những kẻ xâm lấn đảo nhưng các anh nằm xuống không hề ân hận mà thanh thản vì biết “Đảo mình vẫn ngày ngày đứng vững” và lời dối dăng của anh là “Nếu tôi chết/ Để tôi nằm lại đảo”. Những người lính Trường Sa nói về sự hi sinh của đồng đội. “Đảo của mình toàn cát trắng phủ che / Xúc được xẻng cát nào/ Cát lại trào lên cát/ Chúng tôi đào huyệt cho anh mà trào nước mắt/ Nước mắt chan nước biển mặn mà/ Mộ các anh bên tiếng sóng gầm sôi/ Thành đất nước/ Còn chưa nguôi bão tố/ Chúng nó đấy/ mắt Beo/ miệng Hổ/ Nói “Nam mô” nhưng tâm địa Mãng xà/ Chúng rập rình như những bóng ma”. Các anh đã hi sinh nhưng các anh vẫn hiệu hữu “Các anh nằm bên bờ sóng vỗ/ Bên chúng tôi canh biển, giữ trời/ Lính Trường Sa/ Những người lính Trường Sa/ Sống trên cát / Chết vùi trên cát / Các anh hóa thân dắp bồi từng cột mốc/... Phía chân trời/ Thắm đỏ tràng hoa” (chương Mẹ ơi, cho con ở lại).
Những người lính không mang quân phục, không có nhang, chỉ có những chiếc vỏ sò vớt lên từ biển, đưa lên mộ các anh. Của cải riêng của những người lính Trường Sa chỉ có những vỏ sò nhưng những chiếc vỏ sò ở đây từng gắn với nhau thành hình bản đồ Tổ quốc Việt Nam. Hình ảnh những chiếc vỏ sò gợi ta nhớ đến “Tổ quốc căng như một cánh buồm, thẳng hướng ra khơi/ Đất nước ta là chuyến đi dài/ Mấy ngàn năm không nghỉ, một số kẻ ở đất liền đang “vào cầu đánh quả”, “chạy chức, chạy quyền”, “bon chen”, “khôn hơn thì sống”, tình yêu “bấm đồng hồ” (chương Những chiếc vỏ sò”. Đặt trong liên tưởng đó trong bối cảnh đó càng thấy cách sống, ý thức sống của người lính Trường Sa thật cao đẹp. Những người lính cũng là những vỏ sò, bình dị, vô danh nhưng đã quần tụ làm nên Tổ quốc, chương “Những chiếc vỏ sò” là một trong những chương hay nhất của Trường ca.
Cuộc chiến đấu của người lính Trường Sa không chỉ là với kẻ thù xâm lấn rình rập mà còn là cuộc chiến đấu với thiên nhiên, với sóng bão. Chương Hoa và câu hát chính là cuộc chiến đấu ấy, cuộc chiến đấu không kém cam go và cũng có những hi sinh mất mát, những hành động anh hùng, cuộc chiến đấu trên nhà giàn trong bão lớn “... Gió / Gào rú/ Sóng/ Gầm lên dữ dội / Cột nước vươn cao / Sầm sập / Đổ xuống như trào/ Nhà giàn trơ vơ như một ngọn cây cao/ Cành lả lướt / Cơ chừng sắp gẫy... “Sóng/ chồm lên / Gió/ Quát ầm òa/ “Nhà giàn” toác ra từng mảng/ Họ đã quăng xuống màu đen thẫm / Tất cả những gì / trừ khẩu súng bên thân/ Họ bỏ đi thùng nước cuối cùng / Sẽ có lại thôi để nhà giàn đỡ nặng”. Sở chỉ huy đã cho tàu cứu hộ đến ..., đã có mấy chiến sĩ hi sinh. Đại úy Vũ Quang Chương để anh em xuống hết tàu còn mình ở lại với giàn “Quấn chặt lá cờ / Vừa sát ngực mình/ Bên phía trái tim... Anh mỉm cười thấy đồng đội đã xuống tàu cứu hộ an toàn/ Anh mỉm cười/ Một con sóng chồm lên / Cờ Tổ quốc còn nguyên bên ngực... / Anh mỉm cười .../ Đâu cũng quê hương”. Những người lính không mang quân phục “thả xuống biển những cánh hoa tươi cho những người không bao giờ “cài hoa trên ngực”. Hôm nay Đoàn công tác đến thăm nhà giáo nhưng không vào được vì “biển ở đây, sóng đánh hút đầu”, thậm chí họ cũng không trông thấy nhau, nhưng các anh lính đảo vẫn “xếp hàng ngay ngắn/ Dõi yêu thương qua máy bộ đàm”. Và các cô gái trong đoàn đã hát “Tiếng họ hát/ Vỡ òa trong tiếng nấc / Lời gửi trao lẫn tiếng sóng ầm ì”, “Máy bộ đàm chan đầy nước mắt”, tất cả nghĩ đến những “người lính trẻ, tuổi yêu đang cầm súng gác/ Những người lính/ Chẳng đêm nào ngon giấc/ Với yêu thôi, mới chỉ yêu thầm”. Những chi tiết trên đã nói lên tất cả vì thế chúng ta tin những câu thơ cất cao ở đoạn cuối của chương “Chúng tôi nhìn vào nước biển xanh/ Tổ quốc đẹp/ Trong từng ánh mắt”, “Trời trong cho ta tầm mắt/ Biển xanh cho ta phóng khoáng tâm hồn/ Chúng tôi nhìn vào mãi xa xanh / - Đất nước” (chương Hoa và câu hát).
Chương áp chót của Trường ca là chương Lá cờ Tổ quốc trao Hà Nội . Hình ảnh lá cờ Tổ quốc hơn một lần đã xuất hiện, ngay ở phần đầu của Trường ca, đến đây, cũng là đỉnh cao của tư tưởng, tình cảm bài thơ, tư tưởng tình cảm của người đến, người đi và người ở lại. Khi trao và nhận lá cờ này, những người lính Trường Sa và những người Hà Nội ôm nhau khóc. Những giọt nước mắt cao cả của tình yêu Tổ quốc, tình máu mủ đồng bào. Những người lính đã trao lá cờ là trao cả máu của mình cho “trái tim cả nước” và Hà Nội nhận lá cờ là đã thay mặt cả nước thề với Trường Sa, như những cô gái chàng trai Hà Nội hơn 60 năm trước trong 60 ngày khói lửa đã thề... Trường Sa có nghĩa là Tổ quốc, và những người đến thăm Trường Sa hôm nay là những người lính không mang quân phục, đồng đội của những người lính đang gác trời gác biển Trường Sa.
Tác phẩm đã kết thúc bằng chương “Những thành phố trên biển Đông”. Đó không phải là “những thành phố bên bờ biển cả” trong thơ Huy Cận mà là những đảo chìm, đảo nổi, những nhà giàn, những giàn khoan, những con tàu Việt Nam đang hiên ngang đi trên biển. Tất cả khẳng định chủ quyền Việt Nam trên biển Đông. Tất cả khẳng định tình yêu Tổ quốc, quyền yêu Tổ quốc và lẽ sống vì Tổ quốc của con người Việt Nam.
1500 dòng thơ, 1500 dòng cảm xúc, dòng tâm huyết cũng là những dòng tình cảm thắm thiết, dòng nghĩ suy đau đáu về Trường Sa, về Tổ quốc, về xã hội... rên dòng chảy của sự kiện thăm Trường Sa của tác giả cùng đoàn công tác từ Hà Nội. Khép lại trường ca Tổ quốc - Đường chân trời của Nguyễn Trọng Văn, tôi còn nghe ngân vang mấy câu thơ của tác giả trong chương cuối của tác phẩm mà tôi nghĩ đó là điều đọng lại mãi trong chúng ta, cũng là thông điệp của tác giả với tâm hồn của mỗi người đọc chúng ta: “Hãy biết yêu từng chiếc lá/ Hãy biết thương từng con sóng vỗ / Hãy biết/ Chắt chiu đến từng hơi thở/ Đến từng cơn mưa cho cát bỏng ẩm mềm/ Xin hãy đừng hoang phí niềm tin”.

20/8/2010