NỖI ĐAU CỦA CỎ

Đọc tập thơ “Cỏ cháy” (NXB Hội nhà văn 2006) của Phạm Xuân Trường

Tôi biết Phạm Xuân Trường từ ngày đọc thơ anh in chung cùng mấy người bạn trong hai tập thơ “Người miệt Biển”, “Hoa muống Biển”, thơ anh để lại ấn tượng đậm nét trong tôi... Năm 1997, Phạm Xuân Trường có bài “Làm vua” được giải ba thi thơ lục bát của Báo Giáo dục và Thời đại. Một bài thơ làm “giật mình” những người yêu thơ ngày ấy:
Rủ nhau vô Huế làm vua
Vương triều cũ hoá trò đùa hôm nay
Tôn nghiêm rẻ đến thế này
Thì ta chân đất, điếu cày lên ngôi.
(Làm vua)
Ô hay! Cái vàng son, gác tía, bóng bẩy, tôn nghiêm kia có khác chi thú vui của lão nông chân đất, đầu trần sau khi bừa xong thửa ruộng bước lên nghỉ ngơi một chút... Thật khoáng đạt, ngông nghênh và dân dã biết chừng nào? Nó giống tính cách của Phạm Xuân Trường... đối với anh chẳng có gì quan trọng bằng những nỗi đau của “cỏ” mà suốt đời anh chia sẻ:
Thương là thương cỏ mồ côi
Chia cay, sẻ đắng - nắng trời đòi xanh.
(Cỏ hát)
Anh cảm thông với những người phụ nữ nông nổi, nhẹ dạ mải chạy theo những sắc cầu vồng huyễn hoặc, hư danh, đánh mất thời thanh xuân tươi đẹp của mình... để rồi nhìn lại thấy xót xa, buồn tủi:
Mải đi theo sắc cầu vồng
Khi về cải đã lên ngồng khổ chưa?
Em ngồi phơi kỉ niệm xưa
Muối thời con gái làm dưa ăn dần!!!
(Muối dưa)
Bài thơ “Muối dưa” của anh đã làm các cô giáo một trường tiểu học ở Cát Bà đọc xong gặp anh đều gọi anh là “thi sĩ muối dưa”. Cảm động và chân thành làm sao? Bài thơ “Chôn dọc”, Phạm Xuân Trường đọc ở Ngày thơ Việt Nam do Hội văn học Hải Phòng tổ chức tại Nhà văn hoá huyện Thuỷ Nguyên năm 2004. Tôi nhớ khi Trường đọc xong về chỗ ngồi thì mấy người dự hội thơ chạy đến chỗ anh tha thiết mượn bài thơ anh vừa đọc đi photocopy ngay lập tức... Nhà thơ Y Phương, Nguyễn Trọng Tạo, Trần Đăng Khoa về dự đã lấy mấy bông hoa gửi nhà văn Đình Kính tặng anh... Phải chăng vì bài “Chôn dọc” đã nói đúng hiện trạng cuộc chiến đất đai hiện nay làm tan nát những quan hệ giữa con người... Và chỉ Phạm Xuân Trường mới có cái nhìn dị biệt ấy:
Bố chết con đừng chôn ngang
Bao nhiêu tấc đất, tấc vàng con ơi
Ngửa mặt chỉ nhìn thấy trời
Chôn dọc cho bố nhìn đời thẳng cong.
Và anh cay đắng thốt lên:
Sống thì làm khổ lẫn nhau
Bố không mong có kiếp sau luân hồi.
(Chôn dọc)
Trong tập “Cỏ cháy” có đến gần 30 bài thơ Phạm Xuân Trường viết về những nỗi đau trần thế mà anh đã gặp, đã nhìn thấy... bằng trái tim đa cảm, bầm giập của mình, anh đã suy tư, trăn trở nói hộ nỗi niềm của bao người “đau đớn quá mà không thể nói” như bà mẹ miền Trung có hai đứa con chết trong chiến tranh: đứa làm cách mạng, đứa lại là lính ngụy... Nhưng với mẹ, đứa nào chẳng là con, nỗi đau mẹ vẫn chia đều cho nỗi mất chồng, mất con:
Mộ chồng một nét nhang gầy
Con hai nắm đất, bên này bên kia
Thắng, thua ngủ dưới mộ bia
Vô danh kia nữa cũng chia cho đều.
Hình ảnh bà mẹ quỳ trong nghĩa trang tạc vào chiều miền Trung chạng vạng làm lòng chúng ta quặn thắt:
Miền Trung cát trắng nắng thiêu
Má quỳ như tạc vào chiều Trường Sơn
(Chiều nghĩa trang)
Anh viết về nỗi đau của bà mẹ bao năm vẫn đau đáu vì mảnh bom thù rỉ sắc lẫn trong hài cốt của con trong bài “Ao làng”:
Lẫn trong hài cốt của con
Mảnh bom thù rỉ sắc còn hơn dao
Ao làng vừa lạnh vừa sâu
Tắm cho con dịu nỗi đau tháng ngày.
(Ao làng)
Những bài như: “Những đứa con làng Lòi”, “Mai”, “Mẹ”, “Cỏ hát” đầy tâm trạng, cảm thông chia sẻ nỗi đau mất mát vì chiến tranh thật cảm động, nó lay động trái tim mỗi con người, làm họ trở nên nhân ái, tốt đẹp hơn.
Một mảng thơ có ấn tượng mạnh với người đọc của Phạm Xuân Trường khi anh viết về các danh nhân văn hoá, các nhà văn, nhà thơ, “Những con người viết hoa” mà anh gặp, yêu mến thật lòng... Như bài thơ “Phố Nguyên Hồng”, “Viếng mộ Nam Cao”, “Viếng mộ Nguyễn Bính”, “Viếng mộ Hoàng Cầm”, “Truyền thuyết Sơn Tinh, Thuỷ Tinh”, “Bài thơ viết về Vụng Hương” v.v...
Ở trại viết Tam Đảo, bất ngờ anh gặp ngôi mộ nhỏ rêu phong đã chìm vào quên lãng của người anh hùng - chiến sĩ anh nuôi Hoàng Cầm (người đã phát minh ra bếp “Hoàng Cầm” không khói trong chiến tranh chống Pháp), anh kêu lên:
Bây giờ bếp điện bếp ga
Lửa không thấy khói như là ngày xưa
Bão tan trời cũng thôi mưa
Biết không có một xa xưa Hoàng Cầm
và anh nhắn nhủ xót xa cay đắng:
Sợ rằng đến lúc bão giông
Hành quân lại gọi tên ông Hoàng Cầm.
(Viếng mộ Hoàng Cầm)
Về thăm quê của nhà văn Nam Cao, anh cảm nhận được nỗi đau của làng quê “Chí Phèo” thời hiện đại.
... Vị Hoàng còn nước cuốn trôi
Cha con Bá Kiến thành người cổ xưa
Bây giờ đời chẳng có Vua
Thân giun khổ, bởi nắng mưa thất thường
(Viếng mộ Nam Cao)
Khi gặp nhà báo Vũ Thị Hải, người dám đấu tranh giành lại niềm tin chính nghĩa, giành lại đất đai ở Vụng Hương, xúc động Phạm Xuân Trường viết bằng cả trái tim mình:
Viết thơ tặng em anh thấy mình hèn
Giữa thiện, ác mà thơ anh bất lực
Trái tim em lửa hồng trong ngực
Em kêu cứu công bằng
Em gõ cửa sự thật
Một mình đối diện với bão giông
Với tôi “Em hơn cả anh hùng”
(Bài thơ về Vụng Hương)
Hay khi gặp hai bạn văn chương ở Thái Bình: Nhà thơ Đỗ Trọng Khơi và nhà văn Trần Văn Thước... chia sẻ nỗi đau thân xác và sự thăng hoa của tâm hồn, anh viết “Sẻ chia”, một bài thơ để lại dưa âm tuyệt vời với bao người đọc:
Một người đứng, một người nằm
Một đôi lam lũ như tằm nhả tơ...
... Người ta có ngọn, có nguồn
Nỗi đau đau đứng - nỗi buồn buồn nghiêng.
(Sẻ chia)
Phạm Xuân Trường còn một mảng thơ rất tài hoa, sắc sảo, tinh tế viết về bè bạn, về các nhà văn, nhà thơ mà anh đã gặp, đã cùng nhau có những kỉ niệm vui, buồn. Ở đây, Phạm Xuân trường thể hiện là một người viết nghiêm cẩn, trung thực, tôn trọng bạn bè bằng cả suy tư, chiêm nghiệm của mình. Những nét chấm phá của anh thật giản dị, chân thành, đầy thuyết phục... Như về nhà thơ Thi Hoàng trong bài “Người hàng xóm”:
Buồng cần xuống mặt ao sâu
Câu thơ quẫy ở trong đầu quẫy lên...
... Chân trời tướp những mảnh chai
Câu thơ biết vượt ra ngoài bão giông
Đã từng chìm xuống đáy sông
Bão mà chả chết - giông không là gì.
(Người hàng xóm)
Hay như bài “Hoa bèo” anh viết tặng nhà văn Đoàn Lê:
Long đong tiếng vạc lạnh thềm
Ngân sau gió núi trăng mềm còn trôi?
Hoa bèo, bèo lắm giời ơi!
Âm thầm máu ứa đôi môi chị cười.
(Hoa bèo)
Những bài thơ tặng nhà văn Bùi Ngọc Tấn (Về đi em), “Sẻ chia” (tặng Đỗ Trọng Khơi và Trần Văn Thước), “Hoa Quỳnh” (tặng Đỗ Hoàng Diệu), “Bài thơ về Vụng Hương” (Tặng nhà báo Vũ Thị Hải) đều có sự phát hiện tìm tòi riêng rất đáng khen... Có đến hai chục nhà văn, nhà thơ đã đến nhà Phạm Xuân Trường ngày nào ở Đằng Giang, cùng uống rượu, bình thơ bên gốc khế trăm tuổi rủ bóng xuống chiếc ao trước cửa, anh gọi nhà mình là “quán trọ” để bạn bè văn chương ghé lại:
Như quán trọ ven đường
Nỗi buồn tá túc
Chốn phố xá ồn ào phồn thực
Dưới gốc khế trăm năm nhúng mắt xuống ao bèo.
Thơ phú lao xao sáo sậu
Rượu say mềm gọi Lý Bạch bằng “Anh”.
Ở “quán trọ” ta bắt gặp những nét riêng, độc đáo mang cái “thần” của mỗi người mà Phạm Xuân Trường “chộp” được... Ai cũng nhận ra bóng dáng mình trong những câu thơ tài hoa, tung tẩy của anh. Đây là hình ảnh nhà thơ Trần Công Đường đi tặng thơ người bạn cũ đã “nhợt nhạt” tình xưa:
Ông bạn vong liên giàn giụa
Đứng giữa quê nhà mà “choa” tha hương
Bùn nhơ cật nứa cứa xương
Ngập ngừng trước cổng vi la, muốn tặng tập thơ
mà quên thời vệ trọc
Đây nữa chân dung thu nhỏ của nhà thơ đất Nghệ Đào Tư Vấn:
Chủ quán hề tau chén nữa giải oan
Cột chặt nỗi buồn để rượu hoả táng
Con chim gáy gọi chiều chạng vạng
Vợ bắt bán đi cho dĩ vãng khỏi quay về
Hương Sơn hề đau đớn quá... ới quê.
Và có cả tiếng gọi thảng thốt buồn về người bạn của một thời từng gắn bó chung thơ:
Có những nhát đau không hề chảy máu
Lấy câu thơ băng bó nụ cười
Hoa độc dược lẫn vào Hoa muống biển
Mình một thời là đồng chí đấy thôi
Có thể cứu được người chết đuối
Biết cứu bất lực trước câu thơ tự treo cổ lên giời
(Quán trọ)
Còn khá nhiều nét chấm phá sắc sảo về những người bạn trong “Quán trọ”... Người được Phạm Xuân Trường viết có thể vui, có thể buồn, nhưng không ai trách vì hiểu được sự trung thực của anh đối với bạn bè. Phải nói một chút về thơ tình của Phạm Xuân Trường, người mà hầu hết bạn bè nghĩ là bi quan, tuyệt vọng chìm đến đáy của... đời, nhiều lúc anh nói năng nghe phát “hãi”? Thực ra Phạm Xuân Trường đối mặt với cuộc đời nhiều bi kịch của anh bằng cách của mình: mắng đấy, chửi đấy, than van đấy... nhưng ẩn sau mọi cái đau đớn ấy trái tim anh vẫn mang một niềm hy vọng nhỏ nhoi, trong trẻo, khát thèm hạnh phúc... Tất cả đã được anh gửi gắm qua vài bài thơ tình ít ỏi mặn mà, da diết. Hãy nghe lời anh tỏ tình với người bạn gái cùng đi viếng mộ Nguyễn Bính:
Bên nấm mộ đá trắng như vôi
Một tiếng chim rơi trong như tiếng ngọc
Lũ bướm giật mình cõng nắng bay lên
Và thơ anh đã nhận được một chút hồn Nguyễn Bính:
... Em khấn vái những gì tôi đâu biết
Mà sao bông hoa tím biếc
Rụng đầy vào tóc em...
Mắt em tìm xa xăm
Một cánh buồm nâu, mười hai bến nước
Em bảo giếng thơ ngày trước
Nước mắt ngày xưa khóc đã cạn rồi...
(Viếng mộ Nguyễn Bính)
Và đây nữa có mấy ai viết về tình yêu sâu sắc, dịu dàng như Phạm Xuân Trường:
Gặp nhau nửa dốc chiều rồi
Quen nhau chưa kịp - đã lời chia xa
Em về còn cả sân ga
Cớ sao cái bóng lại già thế kia?
(Em)
Anh đã tự nhận mình là kẻ dở hơi luôn lỡ làng, thua thiệt trong tình yêu và luôn tự dằn vặt, xé nát trái tim mình:
Cho không em nửa đời tôi
Khôn ngoan thì ít - dở hơi thì nhiều
Thật lòng ghét - thật lòng yêu
Thơ thì gàn dở, nói điều xót xa.
Và anh tự thú:
... Để rồi như dại như điên
Thương cho bao lứa tình duyên nửa mùa
(Dở hơi)
Không thể điểm hết những điều hay, nét dở sáu mươi bài thơ trong “Cỏ khát”... Nhưng gần chục năm mới ra tập thơ đầu tay của mình, chứng tỏ Phạm Xuân Trường là người cẩn trọng, sống hết mình vì thơ, anh chỉn chu từng câu, từng chữ, từng bài... để mỗi bài thơ của mình đều có sức nặng nói được một điều gì đấy để cho con người sống với nhau nghĩa tình hơn chứ không phải bằng quyền lực, thói hư danh và đồng tiền đen bạc. Chỉ có điều tôi hơi tiếc: giá trong trái tim anh có mầm cây xanh trở lại, giá cái nhìn anh bao dung trong trẻo hơn, chắc chúng ta còn được đọc những bài thơ sâu sắc, tài hoa hay hơn nữa của Phạm Xuân Trường.