“Lời của Cám” - Một khát vọng nhân bản

(Thơ Ngô Quang Hưng)

Lời của Cám
“Chỉ một lần trót dại
Một lần thôi
Em dối chị
trút vào giỏ mình mớ tép
Vì khao khát có riêng mình manh yếm

Để được đi xem hội một lần.
Bước tảo tần dáng chân mẹ âu Cơ
Làm sao xỏ được vào giày Hoàng tộc
Em đẹp, em hiền mà em thua chị
Cá Bống kia ngậm miệng ăn gì
Khi biết rõ em không cạn tàu ráo máng
Cần có manh quần chị nhờ xương cá bống
Không biết dần sàng chị nhờ bầy chim sẻ
Vậy mà nên Hoàng hậu trớ trêu
Lẽ đời đảo điên, Bụt cả tin vào nước mắt.
Bởi em xinh
Nên mới lọt vào mắt Triều đình
Vua mê đắm trao quyền nhiếp chính
Em vẫn giặt áo chồng
Vẫn mềm tay dệt
Chị nịnh hót ươn hèn
Chui luồn tay áo
Rủ bóng xoan tình ve vãn chiếm chồng chung
Mắt em đẹp chị đang tâm dọa khoét
Lửa lòng yêu em thiêu đốt cho bằng.
Yên phận rồi chị đâu chịu nhường em
Chị đội lốt thảo thơm núp cây cao bóng cả
Chị lừa dối nỗi đơn côi người mẹ
Trở lại cung đình như một mụ yêu tinh.

Vì yêu em muốn sống hết mình
Muốn xinh đẹp hơn chính điều em có
Lợi dụng thật thà
Chị xả thịt xương em
Dìm trong hũ mắm
Thả tiếng quạ khoang kêu rợn tới bây giờ”.

Truyện Tấm Cám không những chỉ hấp dẫn tuổi thần tiên thơ trẻ, mà còn để lại ấn tượng rất sâu trong kí ức người lớn và là một trong những đề tài sáng tạo của thi ca.
Trước đây, sự cảm nhận về truyện này thường theo xu hướng ca ngợi Tấm, nâng Tấm lên thành điển hình cho những vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam: siêng năng, cần cù, hiếu thảo, thủy chung. Mẹ con Cám bị coi là nhân vật đại diện cho cái xấu, cái ác, ít có ai nhìn nhận về Cám với một cái nhìn sẻ chia, thông cảm.
Bằng sự cảm nhận độc đáo và một cách nêu phản đề, nhà thơ Ngô Quang Hưng đã thể hiện cái nhìn thật mới mẻ, mang đậm tính nhân bản qua thi phẩm “Lời của cám” - (trích trong tập “Thương nhớ người dưng” năm 1999).
Bài thơ đã gây dư luận xôn xao trong bạn đọc. Người khen cũng nhiều và kẻ chê không ít, do cái nhìn mới mẻ về Cám và Tấm khác hẳn với cách đánh giá trước đây đã từng ăn sâu vào tiềm thức người Việt Nam.
Về phía cá nhân, tôi nhận thấy bài thơ này đã góp một tiếng nói mới, thể hiện quan niệm nghệ thuật mới về con người trong văn học sau 1975. Đó là cách nhìn đa chiều, vừa mang tinh thần dân chủ sâu sắc, vừa chứa đựng hoài nghi khoa học.
Sự sáng tạo nghệ thuật của Ngô Quang Hưng là tưởng tượng ra “Lời của Cám”. Đây là lời của một kẻ yếu, bị liệt vào hạng người xấu đã bị lãng quên trong con mắt khinh rẻ của người đời. Tội của Cám được nêu trong truyện chỉ là một lần trút trộm mớ Tép của Tấm bỏ vào giỏ mình. Trong bài thơ, tác giả đã để cho Lời của Cám có cả sự sám hối, sự đam mê, hờn giận, sự lên án thói đời đen bạc.
Bài thơ đã đánh dấu một cách cảm nhận mới về hình tượng văn học khác hẳn những quan niệm trước đây về nhân vật Cám. Ta bắt gặp lời đầu tiên của Cám là lời tự thú tội về mình:
“Chỉ một lần trót dại
Một lần thôi
Em dối chị
trút vào giỏ mình mớ tép”
Sự thật này là hiển nhiên. Người đọc trước đây cho rằng hành động đó là do Cám lười biếng và gian dối. Trong lời tự nhận tội của Cám có cái gì rất thật, dám nói thẳng khuyết điểm của mình không ngần ngại. Nguyên nhân dẫn đến hành động sai trái này được Cám lý giải cụ thể rõ ràng, đó là vì khao khát được manh yếm cho mình đi xem hội một lần. Khao khát này là lẽ thường, rất nhỏ bé và cũng rất thật, chẳng có gì cao siêu to tát. Chẳng phải chỉ ở Cám mới có.
Hành vi của Cám là lỗi nhỏ, có thể tha thứ. Vậy có đáng để chị Tấm “xả thịt xương” không? Cứ so hai hành vi ấy, nhìn với cái nhìn khách quan công bằng, ta sẽ có những đánh giá thoả đáng. Từ “chỉ một” và điệp từ “một lần” được nhấn lại ở ngay đầu bài thơ như khắc sâu lời “tự thú tội thành thật trước tòa” của bị cáo vậy. Đoạn thơ tiếp theo bộc lộ những suy nghĩ băn khoăn của Cám :
Bước tảo tần dáng chân mẹ âu Cơ
Làm sao xỏ được vào giày Hoàng tộc
Em đẹp em hiền mà em thua chị
Cá Bống kia ngậm miệng ăn gì
Khi biết rõ em không cạn tào ráo máng
Cần có manh quần chị nhờ xương cá bống
Không biết dần sàng chị nhờ bầy chim sẻ
Vậy mà nên Hoàng hậu trớ trêu
Lẽ đời đảo điên, Bụt cả tin vào nước mắt”.
Hình tượng thơ được xây băng lối đối lập. Đối lập giữa “chị được”, “em thua”. Mặc dù cả chị và em đều giống nhau có cùng một ước mơ hạnh phúc. Lời của Cám đã nêu đúng hiện trạng và cắt nghĩa đúng nguyên nhân - “Em đẹp em hiền mà em thua chị” là bởi đằng sau chị còn có một sức mạnh khác hỗ trợ.
Hình ảnh thơ “Cá Bống kia ngậm miệng ăn gì” mang một sức gợi lớn. ý thơ thật đa nghĩa. Có thể hiểu theo nghĩa tốt là thầm lặng giúp đỡ; cũng có thể hiểu theo nghĩa ngược lại như thành ngữ dân gian ngậm miệng ăn tiền. Phải chăng Bống cơ hội, Bống ăn hối lộ? còn Bụt thì cả tin, quan liêu?
Cám lý lẽ rành rẽ:
Bởi em xinh
Nên mới lọt vào mắt Triều đình
Vua mê đắm, trao quyền nhiếp chính
Em vẫn giặt áo chồng, vẫn mềm tay dệt
Chị nịnh hót ươn hèn
chui luồn tay áo
Rủ bóng xoan tình ve vãn chiếm chồng chung
Mắt em đẹp chị đang tâm dọa khoét
Lửa lòng yêu, em thiêu đốt cho bằng”
Cám đã lên án sự có mặt của Tấm (dù chỉ là biến ảo) khi sống ở triều đình. Dưới cái nhìn của Cám, Tấm hiện lên như một “Mụ yêu tinh độc ác” đội lốt thảo thơm. Cám vạch ra thói đạo đức giả của Tấm: “nịnh hót ươn hèn, chui luồn tay áo, rủ bóng xoan tình ve vãn chiếm chồng chung”. Mạnh hơn thế, Cám đã lên án hành động độc ác của chị - dọa khoét “mắt em đẹp”. Đoạn thơ kết thúc bằng lời khẳng định:
“Yên phận rồi chị đâu chịu nhường em
Chị đội lốt thảo thơm núp cây cao bóng cả
Chị lừa dối nỗi đơn côi người mẹ
Trở lại cung đình như một mụ yêu tinh
Vì yêu
Em muốn sống hết mình
Muốn xinh đẹp hơn chính điều em có
Lợi dụng thật thà
Chị xả thịt xương em
Dìm trong hũ mắm
Thả tiếng quạ khoang kêu rợn tới bây giờ”
Âm thanh tiếng quạ rất ám ảnh. Có lẽ trước đây người đọc hả hê với hành động này vì cảm tình với Tấm. Và cũng vì cảm tình với Tấm mà người đọc chỉ muốn Tấm được hạnh phúc với vua, được khen đức tính thảo hiền, thủy chung, khéo léo. Chính ước mơ của người xưa tạo nên kết thúc có hậu của truyện cổ tích là bởi lẽ đó.
Việc: “Chị xả thịt xương em, dìm trong hũ mắm”, nếu vì lẽ công bằng, tòa án lương tâm phải xử thật khách quan. Đứng trước lời thanh minh của Cám mà phán xét, liệu người đời có chạnh lòng không? có giật mình không?
“Lời của Cám” thể hiện một quan niệm nghệ thuật về con người, khác hẳn với quan niệm con người trong văn học dân gian truyền thống.
Cám cũng là một con người, nên khát vọng hạnh phúc của Cám là rất chính đáng, rất đời thường và cũng cần được trân trọng. Cái nhìn đó đặt con người trong giá trị nhân bản. Ngô Quang Hưng muốn gửi tới người đọc bức thông điệp đầy sự cảm thông chia sẻ này. Nhưng sâu xa hơn là đề xuất tư tưởng dân chủ trong văn học: Nhà văn cần có cái nhìn riêng, cái nhìn ấy phải kích thích được bạn đọc suy ngẫm và đối thoại.
Bài thơ Lời của Cám dắt người đọc trở về với một trong những ngọn nguồn văn học dân tộc. Nó mang tính người, tính nhân loại, khi luận bàn các vấn đề thiện ác. Tấm Cám là câu chuyện đã quá quen, bỗng dưng hiện lên dưới một ánh sáng mới.