Văn học cũng cần phải tự quảng bá

Đó là quan điểm của dịch giả Thuý Toàn trước thềm sự kiện lớn của giới văn học Việt Nam đầu năm 2010 là Hội nghị quảng bá văn học Việt Nam.
Với tư cách là Chủ tịch Hội đồng văn học dịch của Hội nhà văn Việt Nam, dịch giả Thuý Toàn có chia sẻ những ấp ủ của mình trong Hội nghị quảng bá văn học Việt Nam tới đây.

- Thưa dịch giả Thuý Toàn, sau 7 năm mới quay lại Hội nghị quảng bá văn học với tầm quy mô hơn, liệu có phải đã đến lúc văn học cũng cần phải tự tìm cách quảng bá cho mình?

Quảng bá văn học Việt Nam là việc không phải của một người. Tự chúng ta nhận thấy, văn học Việt Nam là một trong những nét văn hoá cần phải đem giới thiệu với thế giới. Muốn thế, trước hết chúng ta phải tự quảng bá văn học nước mình. Phải đánh tiếng thì người ta mới tìm đến mình. Chính ý kiến này mà chúng tôi đã có được cuộc gặp gỡ lần đầu tiên vào năm 2002 do Hội đồng Văn học dịch thực hiện.
Tuy nhiên, Hội nghị lần thứ nhất không mang lại nhiều thành công như mong đợi vì ít người ủng hộ cho sự kiện này. Có người nói, tại sao lại phải tự đi quảng cáo văn học Việt Nam. Nhưng ít nhất, cuộc gặp gỡ đầu tiên đã mang lại kết quả nhất định, đánh tiếng chuông để sau 7 năm, Nhà nước nhận thức rõ được tầm quan trọng của việc giới thiệu văn học Việt Nam với thế giới.
Nhìn lại lịch sử văn học Việt Nam mới thấy, ông cha ta ngày xưa đã ý thức được việc phải tự mình quảng bá văn học Việt Nam thông qua việc tự đem thơ, văn của mình giới thiệu với nước ngoài. Nhiều nhà tri thức đầu thế kỷ 20 như Nguyễn Văn Vĩnh, Hoàng Xuân Nhị đã mang nhiều tác phẩm như Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm quảng bá sang Pháp.

- Sau 7 năm kể từ Hội nghị lần thứ nhất, theo ông, văn học Việt Nam được đánh thức như thế nào để từng cá nhân nhà văn cũng ý thức được việc tự tìm cách xuất ngoại cho tác phẩm của mình?

Nhiều nhà xuất bản đẩy mạnh việc xuất bản những tác phẩm văn học Việt Nam, hàng chục cuốn sách được dịch. Hàn quốc cũng dịch Chinh phụ ngâm.
Rõ ràng có đánh tiếng thì người ta sẽ chú ý. Có thể không có ngay được sự ào ào nhưng chỗ này chỗ kia, nếu chịu khó để ý thì thấy ngay người Việt Nam cũng có sự chủ động hơn. Từ đó nhiều sách tự dịch.
Tuyển thơ từ năm 1960 cho đến 2007 của Trần Nhuận Minh gần 1000 trang cũng đã được tác giả ý thức dịch. Nhiều cá nhân tác giả cũng tự tổ chức, tự dịch. Tôi nghĩ, phần nào cũng do hội nghị kia đánh thức. Có cú hích đó thì người ta sẽ hăng hái hơn. Ngoài ra còn có tập thơ của Vũ Mão, Thanh Thảo...

- Chỉ còn ít ngày nữa đến Hôi nghị quảng bá văn học Việt Nam, theo ông văn học Việt Nam sẽ cần được quảng bá như thế nào? Việc thống kê các tác phẩm Việt Nam đã xuất ngoại liệu có kịp trước Hội nghị?

Hội nghị không đơn thuần là cuộc gặp gỡ đại biểu đến từ nền văn học các quốc gia khác nhau. Ngoài ý nghĩa là cơ hội để có dịp Hội nhà văn thống kê những con số tác phẩm Văn học Việt Nam được giới thiệu tai nước ngoài thì Hội nghị còn hướng tới việc chúng ta đã quan tâm tới văn học của nước ngoài thế nào và thế giới đã dịch được những tác phẩm nào của mình.
Ngoài hội thảo theo các chủ đề mà Hội đã đề ra, chúng tôi dự kiến trưng bày một số bản thảo đã được dịch ra tiếng nước ngoài. Trong Hội nghị lần đầu tiên năm 2002, chưa có điều kiện in ra dù nhiều tác phẩm được dịch.
Hiện nay công tác tổng kết khá vất vả vì trước nay chúng ta không có thư viện sách dịch ra tiếng nước ngoài. Các tác phẩm xuất ngoại khá lẻ tẻ ở từng nước nhưng tập hợp thành từng bản thì chưa ở đâu có.
Hiện nay mới chỉ thấy được kết quả tương đối. Thời gian ngắn, điều kiện thư viện không có nên khi biết có sách dịch ở Anh, Mỹ nhưng chúng tôi lại không có trong tay thì không thể cho vào danh sách được. Chỉ những cuốn nào có trong tay, sách nào biết thông tin cụ thể thì sắp xếp lại. Chúng tôi nghĩ sau đợt thống kê này sẽ thấy con số không phải nhỏ những tác phẩm Việt Nam đã xuất ngoại.

- Trước nay, việc văn học Việt Nam được “xuất ngoại” sang nước ngoài dường như mang tính cá nhân, tự phát là nhiều chứ Thế giới không tự thân tìm hiểu các tác phẩm của ta mấy dể dịch?

Chúng ta hiện có hai xu hướng, một là các nhà văn có bạn bè ở nước ngoài. Họ cũng yêu những tác phẩm đó và thấy cần thiết quảng bá nên họ dịch sang tiếng nước họ đang cư trú. Xu hướng thứ hai là các nhà văn trong nước, nếu không có điều kiện thì nhờ bạn bè biết tiếng dịch hộ để xuất bản.
Trong những năm gần đây, có khá nhiều sách của các nhà văn Việt Nam được dịch ra tiếng nước ngoài mà do mình tự làm. Đó là thực tế. Ví dụ như tập thơ của Mai Văn Phấn, tiểu thuyết của Hoàng Quốc Khải, Trung Trung Đỉnh… cũng do người Việt Nam chúng ta dịch và giới thiệu.

- Như vậy, đến lúc nào Nhà nước sẽ thật sự bắt tay cùng Hội nhà văn để có được một hội đồng thẩm định và chọn lọc tác phẩm dịch ra các ngôn ngữ khác nhau thay vì việc làm tự phát như hiện nay?

Nếu Nhà nước có chính sách đầu tư thích đáng thì chúng tôi nghĩ, chỉ cần 1, 2 tỷ/năm thì ít ra chúng ta cũng có tới 10 đầu sách được quảng bá ra nước ngoài. Khi đó, người ta đọc sẽ thấy được giá trị của nền văn học Việt Nam. Nhưng nếu không ai giới thiệu thì nền văn học của chúng ta sẽ nằm yên và chẳng ai biết tới nền văn học của chúng ta.
Tập thơ của Hồ Xuân Hương sau khi được dịch đã bán tới 2 vạn bản ở Mỹ, hoặc truyện ngắn của Lê Minh Khuê khi dịch sang tiếng Anh cũng được Thụy Điển mua bản quyền để dịch ra tiếng Thụy Điển. Cũng sau đó, tập truyện này dành được giải thưởng lớn trong giải của các nhà văn Hàn Quốc.
Việc quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài là cần thiết và không chỉ để cho bạn bè tự tìm đến mà chúng ta phải chủ động, trong đó có trách nhiệm của Hội đồng văn học dịch.
Tôi nghĩ mọi cái phải dần dần chứ không cùng một lúc được. Trong cao trào thế này, việc đánh tiếng Nhà nước là việc không phải của riêng cá nhân nào mà là việc chung. Khi Nhà nước tổ chức cuộc gặp gỡ lớn như thế này thì sẽ có kế hoạch lâu dài cho văn học Việt Nam. Khi có bàn tay của Nhà nước cùng với nguyện vọng của cá nhân sẽ bài bản hơn. Quả thật tác phẩm cần phải được thẩm định, nếu có giá trị, Nhà nước sẽ ủng hộ để tuyên truyền.

- Cho tới nay, việc thành lập Viện và Trung tâm dịch thuật dường như vẫn là nỗi canh cánh trong lòng của những người theo đuổi nghiệp dịch thuật như ông?

Chúng tôi nghĩ việc thành lập Viện và Trung tâm dịch thuật là cần thiết, phải tiến hành ngay và đào tạo dần từ bây giờ. Đến hội nghị sắp tới chúng tôi sẽ đưa ra vấn đề này.
Tôi mong rằng chúng ta sẽ chọn được tác phẩm hay, đích thực hơn để dịch. Việc có Viện dịch thuật sẽ hướng tới những tác phẩm có chất lượng hơn để giới thiệu với bạn bè thế giới.

Xin cảm ơn dịch giả Thúy Toàn!

Thiên Lam

Nguồn: VNMedia