Vũ Đình Long, Nhà viết kịch tiên phong

Thật là một vinh dự lớn cho tôi được góp phần nhỏ bé vào việc xuất bản và hơn nữa là được viết lời giới thiệu tập sách quan trọng này. Vũ Đình Long, không nghi ngờ gì nữa, là một trong những nhà hoạt động văn hóa độc đáo và có nhiều ảnh hưởng nhất của nước ta trong thế kỷ XX.

Tên tuổi Vũ Đình Long thường được gắn liền với nhà xuất bản Tân Dân và các tờ báo Tiểu thuyết Thứ bẩy, Phổ thông bán nguyệt san, Hữu ích, những địa chỉ thân thiết với rất nhiều nhà văn Việt Nam thành danh trước Cách mạng Tháng Tám, như Nguyễn Đỗ Mục, Ngô Văn Triện, Nguyễn Công Hoan, Lê Văn Trương, Thanh Châu, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Nguyễn Bính, Lưu Trọng Lư, Kinh Kha, Nguyên Hồng, Nguyễn Tuân, Lan Khai, Vũ Ngọc Phan, Tô Hoài, Nam Cao…Trong khoảng thời gian từ 1925 đến 1945, Vũ Đình Long là người đỡ đầu tài năng và tâm huyết cho rất nhiều tác phẩm văn chương mà ngày nay đã trở thành kinh điển và niềm tự hào của nền văn học dân tộc.

Nhưng Vũ Đình Long trước hết là một nhà viết kịch. Hơn thế nữa, với vở kịch 3 hồi nổi tiếng Chén thuốc độc, được sáng tác và công diễn trên sân khấu Nhà hát lớn Hà Nội ngày 22-10-1921, ông còn là một trong những cha đẻ của sân khấu Việt Nam hiện đại. Sau tác phẩm quan trọng này, ông còn sáng tác nhiều vở kịch khác, như Tây Sương tân kịch (1922), Tòa án lương tâm (1923), Đàn bà mới (1943), Thờ nước (Việt hóa vở “Servir” của Henri Lavedan, 1947), Công tôn nữ Ngọc Dung (Việt hóa vở “L’aventurière” của Emile Augier, 1947), Tổ quốc trên hết (Việt hóa vở “Horace” của Corneille, 1949), Tình trong khói lửa (1953), Gia tài (Việt hóa vở “Le Légataire universel” của Reganard, 1958), Ép Duyên hay là Trên đường cải tạo (1958). Cho đến khi ông mất năm 1960, nhiều tác phẩm của ông vẫn chưa được công diễn.

Sự ra đời của các loại hình nghệ thuật hiện đại Việt Nam gắn liền với thực tiễn giao thoa và cộng sinh của hai nền văn hóa Pháp-Việt, hay nói rộng hơn là Đông-Tây. Một trong những thời điểm quan trọng nhất của lịch sử văn hóa Việt Nam lại chính là thời điểm quân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng năm 1858. Mặc dù văn hóa phương Tây đến Việt Nam từ trước, cùng với những nhà truyền giáo, cuộc xâm lăng của Pháp, không nghi ngờ gì nữa – và thật trớ trêu - là một trong những nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy quá trình kiến tạo nền văn hóa Việt Nam hiện đại.

Sự hình thành các loại hình nghệ thuật hiện đại Việt Nam nói chung đều đi qua một con đường giống nhau, từ dịch thuật và Việt hóa đến mô phỏng, cuối cùng là sáng tạo. Đối với tất cả các loại hình nghệ thuật, trừ điện ảnh, quá trình này đạt đến độ chín muồi và tạo ra những thành tựu rực rỡ vào hai thập nhiên 1920 và 1930. Nghệ thuật sân khấu cũng không phải là ngoại lệ.

Trước khi tiếp nhận ảnh hưởng của sân khấu phương Tây, Việt Nam chỉ có ca kịch, với hai thể loại phổ biến nhất là Chèo và Tuồng. Đầu thế kỷ XX, một thể loại ca kịch mới là Cải lương được hình thành ở Nam Bộ trên cơ sở nhạc Tài tử. Thể loại sân khấu mới này hòa trộn nhiều nguồn ảnh hưởng, trong đó đang chú ý là có cách trình diễn tại nhà hát có phông màn theo lối của người Italia. Ở miền Bắc, chèo cũng được cải biên. Tuy nhiên, ca kịch đã không còn đáp ứng được nhu cầu thưởng thức và thị hiễu của các tầng lớp dân chúng thành thị đang tăng lên nhanh chóng.

Quá trình hình thành kịch nói của Việt Nam diễn ra song song với sự tăng cường ảnh hưởng của văn hóa Pháp và sự truyền bá Chữ quốc ngữ với sự đóng góp của những trí thức Tây học, đặc biệt là Nguyễn Văn Vĩnh, người đã dịch sang tiếng Việt nhiều tác phẩm kinh điển của Pháp, trong đó có các vở kịch như Le bourgeois gentilhomme (Trưởng giả học làm sang), L’Avare (Lão hà tiện), Le malade imaginaire (Bệnh tưởng) của Molière và Turcaret của Le Sage…Năm 1911, Nhà hát Lớn Hà Nội được xây dựng, đánh dấu một sự chuyển biến quan trong trong hoạt động biểu diễn ở Việt Nam khi đó.

Các trí thức và nghệ sĩ Việt Nam lúc này nung nấu khát vọng xây dựng một nền nghệ thuật sân khấu mới có thể phản ánh chân thực đời sống xã hội Việt Nam đương thời. Trong số này phải kể đến Phạm Ngọc Khôi, Trần Tuấn Khải, và đặc biệt là Vũ Đình Long. Ông Dương Nhữ Tiếp. hội trưởng hội đồng diễn kịch, nói trong bài diễn thuyết nhân buổi công diễn vở kịch Chén Thuốc độc của Vũ Đình Long như sau: “Chúng tôi vốn cảm nhiễm cái văn hoá mới nước Pháp thường nhiệt tâm về việc cải lương hí kịch ở nước ta ngày nay, trông thấy các hí trường từng diễn theo một lối hát cổ của tiền nhân ta để lại, cái cách diễn chẳng qua là đem những điền cố xưa mà phác hoạ ra trên sân khấu, không có một chút gì là tả chân được các cảnh tượng thiên nhiên thích hợp với thời đại phong tục. Cái lối diễn kịch cổ ấy, không phải là không hay, song nó hay ở một cách mập mờ không đúng với sự thực. Ngày nay thế giới ở buổi khai thông, muốn việc gì cũng mong cải lương cho được như thực, bởi vì có thực được thời mới có ảnh hưởng xâu xa đến nhân tâm phong tục. Chúng tôi đối với việc diễn kịch, chỉ là những mong cho được như cái sự thực mà chúng tôi vừa nói ở trên. Cái sự thực trong nghề diễn kịch ấy, ở nước ta chưa từng có bao giờ, cái bước thí nghiệm của chúng tôi này thực mới là lần thứ nhất, nghĩa là chưa bao giờ có bản tuồng tả phong tục An Nam diễn theo đúng thể cách An Nam, như bản kịch "Chén thuốc độc" của ông Vũ Đình Long mà chúng tôi diễn ngày hôm nay”.

Vở kịch của Vũ Đình Long đã tạo được tiếng vang lớn bởi ngoài hình thức mới mẻ, nó đã thành công trong việc mô tả bi kịch gia đình của Thầy thông phán Thu, qua đó thể hiện những xung đột văn hóa ở thành thị Việt Nam những năm đầu th ế kỷ XX. Vở kịch cũng cho thấy những ưu tư nặng trĩu của tác giả về tình trạng phong hóa của đất nước. Vì lẽ đó, có thể nói Vũ Đình Long là một kịch tác gia nhập thế, điều ông sẽ tiếp tục sau này sau khi cách mạng thành công, cho đến khi tạ thế. Tuy vậy,vấn đề tư tưởng của tác phẩm, vấn đề mâu thuẫn giữa dục vọng và lương tri, là một vấn đề vĩnh cửu. Với ngôn ngữ và cấu trúc hiện đại, vở kịch xứng đáng là tác phẩm tiên phong của một các giả tiên phong.

Vũ Đình Long mất ngày 14-8-1960 tại Hà Nội. Nhưng ông mãi mãi là một phần của văn hóa dân tộc.

(Lời nói đầu Tuyển tập kịch Vũ Đình Long, NXB Hội nhà văn, 2009).

Vũ Đình Long

Sinh	19 tháng 12 năm 1896 Hà Nội
Mất	14 tháng 8 năm 1960 (63 tuổi) Hà Nội
Nghề nghiệp	Nhà viết kịch, nhà văn, chủ báo
Tác phẩm chính	Chén thuốc độc (kịch, 1921) Toà án lương tâm (kịch, 1923) Đàn bà mới (kịch, 1944) Tổ quốc trên hết (kịch phóng tác, 1953) Quốc âm độc bản (giáo khoa, 1932) Thế giới trẻ em (giáo khoa, 1927)