Có khi Tế Hanh đuổi theo hình người yêu lại gặp bóng cây:
“Phố này anh đến tìm em
Người qua lại tưởng anh tìm bóng cây”
(Hà Nội vắng em)
Có khi ông tìm bóng trăng, lại gặp bóng mình:
“Bạn ơi! rót nữa cho tôi
Tôi không muốn ngủ - Núi đồi trăng trong
Nông trường ta rộng mênh mông
Trăng lên trăng lặn vẫn không ra ngoài”
(Nông trường cà phê)
Giữa mênh mang trăng, vẫn nổi lên chiếc bóng của nhà thơ, thật thà, thanh thản. Thơ Tế Hanh thật thà như con sông quê hương ông, mà cái bóng của dòng sông ấy, suốt đời ông không đi ra khỏi:
“Quê hương tôi có con sông xanh biếc
Nước gương trong soi tóc những hàng tre”
(Nhớ con sông quê hương)
Tế Hanh làm thơ không một chút cố gắng, lắm khi có cảm giác ông còn dễ dãi nữa. Nhưng ông là một người đi câu không bị thúc bách phải có cá để đổi gạo, ông cứ buông cần vậy, được thì được không được thì thôi:
“Chiêm bao bừng tỉnh giấc
Biết là em đã xa
Trên tường một tia sáng
Biết là đêm đã qua”
(Chiêm bao)
Con-cá-thơ ấy chỉ là cái bóng của giấc mơ, chỉ là cái bóng của tia nắng, nhiều khi ta cố giữ lại cũng vô ích. Tế Hanh không cuống quít vồ vập với thời gian như Xuân Diệu “Hỡi Xuân hồng ta muốn cắn vào ngươi”, ông thường ở nhịp độ chậm, đôi khi tha thẩn:
“Mùa thu đã đi qua còn gửi lại
Một ít vàng trong nắng trong cây
Một ít buồn trong gió trong mây
Một ít vui trên môi người thiếu nữ...”
(Bài thơ tình ở Hàng Châu)
Đôi lúc một mình đến ngẩn ngơ:
“Những ngày buồn nghĩ đến thấy vui vui
Những ngày vui sao lại thấy ngùi ngùi...”
Vậy mà cái ngẩn ngơ ấy lại là khoảnh khắc thật nhất của một tâm trạng, của cái gì không còn ở phút giây sau nữa. Không thể tắm hai lần ở một dòng sông, nhưng Tế Hanh đã tắm đúng một lần, ở giây phút đó, ở khoảnh-khắc-nước-sông đó, dòng sông cuộc đời mà ông yêu với một tình yêu bình thản, yêu nhưng tự biết không thể níu giữ lại. Không thể níu giữ mà vẫn yêu:
“Nhìn sông thấy bóng thân yêu vẫy
Nước chảy xuôi dòng bỗng chảy ngang”
(Nước chảy ngang)
Cứ yêu chậm rãi cuộc đời này, cứ xòe tay xuống dòng sông cho nước chảy qua kẽ tay, cứ buông cần câu về vô định, Tế Hanh có những câu thơ rất bình thường bỗng nhập vào ta lúc nào không biết. Đó là nghệ thuật câu cá của ông. Mấy năm nay, Tế Hanh bị đau mắt, đau nặng đã tưởng như ông không còn nhìn được gì nữa. Vậy mà gặp ông, cứ có cảm giác ông vẫn mờ mờ tỏ tỏ, có khi ông nhìn thấy ngay, có khi ngỡ ông không nhìn mà vẫn thấy, hay có nhìn mà không thấy. Dĩ nhiên, cái mờ mờ ảo ảo ấy đối với cuộc sống thường nhật thì rất khó khăn, nhưng đối với thơ thì chưa hẳn. Nhìn tinh quá chưa chắc đã có thơ hay. Và không nhìn thấy gì cả cũng chưa hẳn thơ vụt sáng. Thơ vẫn là cái gì mờ mờ ảo ảo, vẫn là cái gì ta vừa bắt được đó lại tuột đâu mất. Thơ vẫn là hình bóng, đôi khi là bóng của bóng nữa.
“Ngày hiện trong đêm
Thực hòa với mộng”
(Ta đã yêu em)
Nhưng khi ông quyết liệt: “Mùa cần phải xuân – Ta cần phải yêu” thì cái cần ấy lại có vẻ không được. Nhà thơ chỉ nên coi thơ là người yêu tình cờ trong đêm bão, cùng nắm tay nhau để “qua đường cho khỏi ngã” mà thôi. Những gì níu lại chỉ còn là những tiếc thương:
“Cơn bão tạnh lâu rồi
Hàng cây xanh thắm lại
Nhưng em đã xa vời
Và cơn bão lòng ta thổi mãi”
(Bão)
Thơ chỉ ở “Vườn xưa” ấy thôi, nhưng nhiều lúc ta trở về thì thơ đã đi “công tác”, còn lúc Thơ về thì ta đang ở tận đẩu đâu. Cái cảm giác cứ “đuổi hình bắt bóng” ấy làm nên một trong những bài thơ hay nhất của Tế Hanh, bài “Vườn xưa”. Còn nhớ, khi ở chiến trường Nam Bộ, có lần tôi đọc một cuốn tiểu thuyết của Túy Hồng, nhà văn nữ Sài Gòn, thấy trong đó có trích nguyên cả bài thơ “Vườn xưa” của Tế Hanh, qua ký ức của một nữ nhân vật. Thì ra, thơ hay cũng bất kể giới tuyến. Các bạn có muốn đọc lại một đoạn của bài “Vườn xưa” không?
“Hai ta như ngày nắng tránh ngày mưa
Như mặt trăng mặt trời cách trở
Như sao hôm sao mai không cùng ở
Có bao giờ cùng trở lại vườn xưa?”
Sao hôm sao mai thì cũng một sao ấy thôi, như hai ta thì cũng chỉ là “một ta”, vậy mà cứ tránh trớ nhau, như khoảnh khắc này tránh trớ khoảnh khắc khác trong dòng chảy vô tận của thời gian. “Em theo chim em đi về tháng tám – Anh theo chim cùng với tháng ba qua”, nhịp thơ bình lặng như những mùa những tiết, nó luyến tiếc mà không đau đớn, như khi ta đọc câu thơ Rimbaud:
“Ôi những mùa! Ôi những lâu đài!
Có tâm hồn nào không lầm sai!”
Câu thơ đau đớn đến cực độ. Tế Hanh bình tĩnh hơn nhiều, hay ông biết dấu cái đau đớn vào bên trong câu thơ: “ Quê mẹ không còn mẹ/Bao giờ con lại về/”. Tế Hanh là vậy, nhỏ nhẹ, hiền từ, không “quá chén” trong từng câu thơ. Nhưng thơ ông vẫn biết cách cư trú lâu bền trong lòng người đọc.
Thanh Thảo
Bài viết mới cập nhật:
Bài viết đã đăng:
