NHÀ VĂN NGUYỄN TUÂN, NGƯỜI CAO TUỔI TRẺ TRUNG

Nhân Kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Nguyễn Tuân (10.7.1010 - 10.7.2010)
Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn viết tháng 1-1985

Có lẽ bác Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn cao tuổi nhất đang sống ở Hà Nội. Hôm ấy tôi gặp bác trước cửa tòa soạn báo Văn nghệ. Bác đi bộ thủng thẳng, tay cầm chiếc can đã lên nước. Thì ra, tuy đã 74 tuổi, bác vẫn trẻ trung như tất cả chúng ta: Bác có bài “Tết cũ trên ngàn”, đăng trong Văn nghệ số Tết năm nay (1985) nên bác rẽ qua xem báo đã ra chưa!

Buổi sáng trời rất lạnh, đến thăm bác ở nhà riêng, thấy bác đang ngồi trước một cốc pha lê đầy rượu trắng, tôi ngạc nhiên:

- Thưa bác, bác uống “xếch” ạ?

- Đấy nhé, cả cô nữa cũng nghĩ là tôi ăn uống ghê lắm hả? Cô biết không, bà bán giò chả cho tôi đã góp ý: “Ông ăn chẳng là bao nhưng cứ nói toáng lên thành thử ai cũng biết. Người khác cũng ăn thì có sao!”

- Thế mà bác lại đang viết “thang và cuốn” kia phải không ạ? Cháu đã thấy rồi…

Nhà văn mỉm cười:

- Tôi chỉ mong muốn các bạn trẻ yêu mến và biết thưởng thức các món ăn dân tộc, nhưng thế là dại phải không cô? Hình như những người khôn ngoan thì chỉ biết tự mình ăn ngon, mà không nói gì cơ! Cô biết rồi đấy, tôi đã rất khổ vì bị phê phán nặng nề sau khi viết những tùy bút về các món ăn ngon của Hà Nội như “Phở”, “Giò”, “Bánh cuốn”…

- Riêng cháu, cháu không chỉ rất thích các món bác vừa nói, mà sau khi đọc các bài bác viết, cháu còn nhận ra vị ngon tinh tế của chút xíu cà cuống trong bát nước chấm món bánh cuốn, vị thơm rất thoang thoảng mà đặc biệt của quế và thảo quả trong nước dùng của phở bò… Đặc biệt, là cháu chưa biết ăn món chả rươi, nhưng sau khi đọc bài bác viết về món này, cháu đang quyết sẽ tập ăn đấy ạ…

- Ừ, ít ra cũng có ích với riêng cô, thế là được rồi. Nhưng tôi hy vọng là còn đôi ba bạn trẻ khác, và cả một số người già có thể cũng thấy như cô đấy.

Nói rồi nhà văn tư lự, như thể tâm tình với một người cũng đang muốn học đòi cầm bút, là tôi:

- Nếu không có niềm an ủi như vậy, thì thật nản lòng, cô ạ.

Năm 1939, lúc 29 tuổi, cuốn sách đầu tiên của nhà văn trẻ Nguyễn Tuân “Vang bóng một thời” vừa ra mắt bạn đọc, tác giả của nó đã lập tức nổi tiếng. Người ta nhận ra ngay một cây bút tài năng nặng tình với những nét đẹp tinh tế của quá khứ, một người rất nâng niu trân trọng nếp sống tao nhã, sang trọng của cha ông, một người yêu nước ở khía cạnh, ở cái nhìn của một trí thức ham muốn vẻ đẹp hoàn hảo. Có lẽ vì thế, ông đã “không thức thời” khi tiếp tục phô bày sự cầu kỳ, tinh tế của mình trong việc thưởng thức các món ăn, dù là dân dã, nhưng ở thời chiến tranh, nó cũng là quá… cảnh vẻ chăng? Và vì thế, ông đã bị phê phán nặng nề. Mặc dù vậy, trong làng văn, nơi mà người ta rất ít khi chịu công nhận tài năng của nhau, tôi đã thấy một người nổi tiếng tỏ ra rất yêu mến và kính trọng nhà văn Nguyễn Tuân. Đó là nhà văn Tô Hoài. Một hôm, tôi đến Hội nhà văn thì gặp bác Tô Hoài đang đứng như chờ ai ở sân, thấy tôi, bác giải thích: “Tôi cứ tưởng chiều nay cụ Nguyễn thế nào cũng ghé đây, nhưng mãi mà chưa có”. Thấy tôi vẻ như muốn hỏi “Lại có vụ đi đâu ạ?”, vì mấy hôm trước, Tô Hoài vừa rủ nhà văn Nguyễn Văn Bổng, bác Nguyễn Tuân và tôi cùng đạp xe về chơi ở làng Nghĩa Đô, quê ngoại của ông. Nhưng nhà văn lắc đầu: “Đi đâu thì cô phải biết trước chứ”. Nói rồi, ông đưa ra một chai rượu trắng, có nút bằng lá chuối khô, kiểu “đặc nhà quê”, mỉm cười: “Rượu làng Vân chính cống, đứa cháu vừa mang cho, tôi nghĩ ngay đến cụ Nguyễn cô ạ. Phải cụ thưởng thức mới bõ công người nấu, người mang, của một đồng, công một nén mà cô”. Tôi nhớ, lúc đó, việc mang các sản vật từ nơi này sang nơi khác còn bị nghiêm cấm, nấu rượu là tội lãng phí lương thực, mang rượu đi bán mà bị bắt thì… nên có chị phải đóng giả là bà bầu để đeo một bong bóng rượu vào trước bụng, đi lại thực sự lặc lè y như bà chửa, may ra mới thoát! Việc nhà văn Tô Hoài kính trọng gọi bác Nguyễn Tuân là “cụ Nguyễn”, thân chinh tự mình mang “hàng quốc cấm” để biếu cụ, đủ biết trong làng văn lúc đó nhà văn Nguyễn Tuân là bậc trưởng lão được kính nể ra sao. Đó là tôi chưa kể trong nhiều cuộc họp, khi nhà văn Nguyễn Tuân bước vào, các vị chức sắc và các văn nghệ sĩ tên tuổi đều đứng cả dậy để chào. Bác thường rất đạo mạo, điềm tĩnh,tay cầm can, chân bước chậm, thủng thẳng chẳng nhìn ai, thực ra vẻ cũng hơi kênh kiệu. Nhưng trong đời thường, bác rất trẻ trung, hóm hỉnh. Hôm chúng tôi cùng đạp xe về làng Nghĩa Đô, bác còn đọc cho tôi nghe những câu ca dao rất tinh nghịch mà bác vừa cười vừa dặn đùa là: “cô mà nói với đứa nào là tôi đọc cho cô nghe, thì tôi sẽ chối liền, tôi bảo chính cô đọc cho tôi nghe mà, vì cô mới là người thuộc nhiều ca dao tục ngữ nhé”. Và bác đọc:

- Trên trời có vẩy tê tê

Một ông bảy vợ chẳng chê vợ nào

Rộng đồng thì gió xôn xao

Khi vò con chị, khi cào con em

- Rập rình nước chảy qua đèo

Bà già tấp tểnh mua heo cưới chồng!

- Em thấy anh em cũng muốn chào

Sợ rằng chị cả dắt dao trong mình

Đấy dắt dao đây gươm kẽ nách,

Thuận nhân tình, cắt vách sang chơi…

Dạo đó, các báo đều không đăng thơ tình, và ca dao tục ngữ nói về tình yêu đều bị cấm. Bác Nguyễn đọc cho tôi nghe nhiều câu ca hóm hỉnh rồi cười rất tươi:

- Cô thấy đấy, các cụ ta xưa cũng nghịch ngợm và yêu đương ra trò. Các cô các cậu bây giờ muốn làm thơ hay, trước hết phải học trong ca dao cô ạ.

Tôi rất biết ơn sự chỉ dạy vui vẻ và rất thân tình của bác Nguyễn hôm đó.

Năm 1972, đã ngoài 60 tuổi, nhưng trong những ngày Hà Nội đánh trả cuộc không chiến của pháo đài bay B52 Mỹ, nhà văn Nguyễn Tuân vẫn có mặt ở các trận địa, các trại giam tù binh Mỹ, dự đám cưới của một đôi pháo thủ, viết cuốn “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi” xuất bản ngay trong năm ấy, được đón đọc một cách trân trọng và nồng nhiệt. Những phóng sự nhỏ trong sách như: “Hà Nội giải tù binh Mỹ qua phố Hà Nội”, “Có ba phi công Mỹ đi bộ trong chợ hoa sơ tán”, “Vụ B52 và hoa Hà Nội chiến thắng”, “Đêm xuân năm hổ này nằm ngẫm thêm về bầy hổ Mỹ”… đều rất hấp dẫn. Bạn đọc khắp nơi hân hoan tìm đọc, và cuốn sách đã được tái bản nhiều lần. Chắc chắn một số nhà văn trẻ tuổi hơn đã bái phục và chào thua bác Nguyễn!

Bác Tuân cho biết, bác đang viết cuốn tự truyện trong đó có nhiều chương về Hà Nội. Tôi rất chờ đợi cuốn sách này, vì năm 1939, cách đây (1985) gần 50 năm, bác đã viết “Vang bóng một thời” rất nổi tiếng, thì nay, là một người Hà Nội gốc - bác có quê ở làng Mọc (xã Nhân Chính, huyện Từ Liêm), sinh ra ở phố Hàng Bạc và hiện ở phố Trần Hưng Đạo - gần cả cuộc đời gắn bó với thủ đô, chắc chắn ngòi bút Nguyễn Tuân sẽ càng tinh tế, sâu sắc và hào hoa hơn trước…

Chuyện trò giữa hai bác cháu đã thân mật, tôi “gạ gẫm”:

- Bác ơi, gần đây có chuyện gì vui bác kể cho cháu nghe với.

Bác Nguyễn Tuân cười:

- Chuyện vui thì nhiều chứ, nhưng để tôi kể cô nghe một thôi nhé. Sau đại hội Hội Nhà văn vừa qua, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng mời tôi đến ăn cơm. Bữa ăn chỉ có cụ, con trai cụ và tôi. Suốt bữa chỉ nói chuyện Tản Đà. Cụ bảo con trai: “Con rót rượu cho bác Tuân để bố nói chuyện thơ với bác”. Không khí rất ấm cúng, như trong gia đình. Thủ tướng thật là một người rất hiểu và yêu Hà Nội, mặc dù quê cụ mãi trong Quảng Ngãi kia! Cụ cũng rất uyên bác, tế nhị và sâu sắc cô ạ. Nghe nói năm 1970, sau cuộc thi thơ mà Phạm Tiến Duật được giải nhất, cô được giải nhì, cụ cũng cho mời các cô các cậu lên ăn cơm và hỏi chuyện, đúng không ? Tôi chắc là cô cũng như tôi, coi đó là một sự kiện rất vui của mình.

Nói đến đây, bác lại cười hiền:

- Một chuyện vui nhất, thế thôi nhé. Còn về việc tôi dự định viết tự truyện cô nhớ đừng đưa lên báo đấy, vì bây giờ tôi nhiều tuổi rồi, trời lại rét nữa chứ, mà tôi cũng lười nữa, không biết có viết được không…

Tôi cũng đùa:

- Thưa bác, có lẽ cháu cứ công bố cho bạn đọc biết thì bác mới chịu viết bác ạ.

Chúng tôi cùng cười. Bác gái Vũ Thị Tuệ vừa đi chợ về. Bác pha trà rất ngon mời tôi và cho biết hai bác có 7 người con, 20 cháu và 8 chắt nội ngoại. Bác Tuân cười:

- Nhưng không có đứa nào theo nghề văn, cô ạ! Tôi cũng chẳng biết thế là may hay không may nữa!

Cuối năm, nếu tất cả con cháu kéo nhau về thì căn phòng nhỏ của hai bác trở nên quá chật. Và năm nào họ cũng dắt nhau lần lượt về thăm bố mẹ, ông bà.

Chúng ta cũng xin chúc mừng hai bác và mừng riêng bác Nguyễn Tuân mãi trẻ trung, viết khỏe để lớp con cháu mai sau được đọc và làm quen với một Nguyễn Tuân rất Hà Nội, rất thủ đô.