Kiểu tiến hoá nào cho... văn học?

Liệu chúng ta có thể chứng minh được: khả năng viết và đọc bắt nguồn từ các yếu tố sinh học?

Văn học phụ thuộc vào sự biết đọc, biết viết, một thành tựu rất gần đây con người mới đạt được trong lịch sử tiến hóa lâu dài của mình. Cái đặc tính rất gần đây ấy thể hiện rõ đến nỗi, người ta không thể coi biết đọc, biết viết là một sự thay đổi nào đó trong gien di truyền. Nhưng những người trong các nền văn hóa không biết đọc biết viết (phi văn tự) thì cũng vẫn dùng ngôn ngữ. Họ kể chuyện, đọc thơ, thậm chí diễn kịch bằng lời, theo những cách sáng tạo và rất... gợi! Ngôn ngữ viết chỉ là một công nghệ của văn hóa, giúp mở rộng những khả năng vô cùng to lớn của con người mà thôi.

Như vậy, văn học và các thể loại truyền miệng tiền thân khác của nó, là một phần của cái hồ sơ gốc của bản chất loài người. Cỡ khoảng 15 năm trước đây gì đó, các chuyên gia nghiên cứu văn học (chỉ có vài nhóm nhỏ, nhưng giờ đây đã rất đông) đã hình dung ra rằng, việc hình thành một lý thuyết tương xứng về văn học, dứt khoát phải cần đến những khái niệm tiến hóa tự nhiên trong bản thể loài người. Bằng cách nghiên cứu sự tiến hóa trong khoa học xã hội, các nhà Darwin của văn tự học đã lần tìm đến một mô hình mới của ngành văn học học.

Chẳng có gì đáng ngạc nhiên, tham vọng lớn này đã đụng chạm đến việc phải trả lời câu hỏi: “Từng có những nỗ lực rất lớn như Biện chứng Marx, Phân tâm học, Cấu trúc học. Như thế chưa đủ sao? Vì sao phải cần một lý thuyết mới khác?..

Câu hỏi này không tồi. Nhưng chúng ta đã có một câu trả lời khá tương xứng: Vì lịch sử đã chín muồi! Ngày nay, chúng ta lần đầu tiên có được một hệ thống khái luận tâm lý học khá đầy đủ, tráng kiện, đủ để tính đến các sản phẩm tưởng tượng của con người.

Khoa học, về cơ bản, không bùng nổ đầy đủ từ đầu óc của bất cứ ai đơn lẻ. Rất thường thấy một vài triết gia sáng tạo nào đó tiêu hóa nổi những nỗ lực của các bậc tiền bối, tổng hợp chúng tại, chỉnh lý, rồi thêm vào những thành tố quyết định, khiến hàng loạt các mảnh vỡ bỗng xếp hàng một cách chặt chẽ bên nhau, thành một chỉnh thể hoàn chỉnh. Khi điều đó xảy ra, các nhà khoa học gọi đó là một hệ hình.

Những nỗ lực hiện nay nhằm phối hợp việc nghiên cứu văn tự học với các khoa tiến hóa xã hội học có thể cũng nằm trong chuỗi ba hệ hình, mà mỗi hệ hình có thể coi là một điều kiện tiên quyết cần thiết. Ba hệ hình này là: hệ hình của Charles Lyell trong địa chất học đầu thế kỷ XIX, của Charles Darwin trong thuyết tiến hóa sinh học cuối thế kỷ XIX, và hệ hình vẫn đang bùng nổ trong khoa tiến hóa xã hội học hiện nay.

Trước và trong thời gian xuất bản tác phẩm Những nguyên lý địa chất của Lyell (1830-1833), các nhà địa chất đã rất phiền lòng bởi những lý thuyết đồng bóng về trái đất. Kết quả là, họ đã từ bỏ những lý luận dông dài và chung chung đó, để lên đường tìm kiếm những số liệu khoa học, nhằm tạo ra những tấm bản đồ địa tầng chính xác.

Lyell đã tiếp thu tất cả những nỗ lực ấy, tạo ra một thuyết đồng dạng, với ý tưởng cho rằng, những đặc điểm địa chất thì được tạo bởi những hiệu ứng nhỏ, tích tụ dần qua thời gian. Và chúng ta có thể quan trắc hiện tại để hiểu rõ quá khứ.

ý tưởng này đã thực sự giúp Darwin hình dung ra lịch sử trái đất, và đến lượt mình, nhà sinh vật học thiên tài đã tìm ra lý thuyết chọn lọc tự nhiên trong muôn loài. Đề xuất của Darwin, áp dụng cho loài người, trong Thuyết Tiến hóa là rất có tính tiên tri. Nhưng thời điểm công bố lại dường như chưa thực sự chín muồi, nên rất khó được áp dụng. Khoa tiến hóa xã hội học- một hỗn hợp nhuần nhuyễn giữa sinh vật học, tâm lý học, và nhân loại học- đã không trở thành một chương trình nghiên cứu nhiều thành tựu, mãi cho đến tận những năm cuối cùng của thế kỷ XX.

Mấy năm gần đây, ba cản trở đích đáng về mặt lý thuyết đã ngăn cản những nỗ lực hình thành hệ hình khoa học đủ đầy trong lĩnh vực này. Cản trở thứ nhất, các nhà sinh học xã hội ngay từ đầu đã khăng khăng rằng, chọn lọc chỉ xảy ra trong gien và ở các loài riêng biệt. Nhưng David Sloan Wilson đã can đảm dành những nỗ lực đáng trân trọng để làm tươi mới ý tưởng chọn lọc nhóm, và dùng nó làm cơ sở để hiểu chính xác xã hội loài người.

Trong những năm 1990, các nhà tâm lý học tiến hóa đã tự tách mình khỏi giới sinh học xã hội, bằng cách nhấn mạnh những cơ chế gần đúng, giống như những bộ phận của bộ não, của hệ thống nội tiết, mà chúng gián tiếp điều hành thành công sự sinh sôi nảy nở các mô hình sống. Nhưng trong khi xây dựng mô hình lý thuyết của mình, họ đã bỏ qua ý tưởng cho rằng, tri thức chung là một cái gì đó rất linh động, rằng con người có thể điều chỉnh những phản ứng của mình một cách rất có ý thức, trong một phạm vi nào đó. Những cuốn sách như ý nghĩ trong thế giới thù địch của Kim Sterelny (2003) và Khởi đầu của trí óc của David Geary (2005) đã chỉ ra rằng, những sơ xuất kiểu như vậy cần phải được hiệu chỉnh.

Sự thiếu hụt lớn thứ ba chính là sự nhận thức không đầy đủ về quá trình cùng tiến hóa của Văn hóa và Hệ thống gien trong xã hội loài người. Thực ra, chính văn hóa là một giá trị tích tụ phi sinh lý, có khả năng tác động (tất nhiên một cách tương hỗ) tới các đặc trưng sinh học của bản thể người. Cản trở nhận thức loại này thậm chí đến tận hôm nay vẫn đang thể hiện vai trò. Các lý thuyết gia như Ellen Dissanayake, E. O. Wilson, Brian Boyd, John Tooby, Denis Dutton và Leda Cosmides đã ngày càng đồng ý với nhau rằng, văn học- văn hóa, cũng như các ngành nghệ thuật khác ngày càng đóng vai trò to lớn trong quá trình tiến hóa của nhân loại.

Những hệ thống nhận thức mới như thế liệu cuối cùng có tạo ra được một hệ thống khái niệm đầy đủ, có khả năng vận hành một cách trơn tru và đầy sức thuyết phục? Tôi nghĩ là có thể. Mối quan hệ giữa văn chương và tiến hóa đã tạo ra một bài kiểm tra cốt lõi. Những nghiên cứu trong những năm sắp tới đây sẽ xác định liệu chúng ta có thể nhân bản một lý thuyết Darwin mới, có khả năng tiên đoán tương lai của từng thành tố cũng như tổng thể cả nền văn chương nghệ thuật được hay không.

JOSEPH CARROLL (Mỹ) *

MINH THÔNG dịch

Dịch từ Umsl.edu/~carrolljc

* Tác giả là Giáo sư Văn chương Đại học Missouri, bang St. Louis, Mỹ. Tác phẩm Tiến hóa và Lý thuyết văn học (1995) của ông thường được xem như văn bản nền tảng của Học thuyết Darwin cho văn học.

Nguồn: Văn nghệ

Set as favorite

Bookmark

Gửi bài viết cho bạn bè

Lượt xem: 488