Một vài quan ngại đối với những người viết văn trẻ

Những người viết văn trẻ trên toàn quốc đang háo hức đếm ngược từng ngày cho đến kỳ đại hội lần thứ VIII diễn ra tại Tuyên Quang vào đầu tháng 9 tới đây. Có thể coi đại hội những người viết văn trẻ toàn quốc lần thứ VIII này là một dịp tổng kết, đánh giá thành quả lao động của các cây bút trẻ 5 năm qua. Trong khoảng thời gian giữa hai kỳ đại hội, nhiều nhà văn trẻ đã có những bước tiến đáng khích lệ trên văn nghiệp. Đó là thực tế không thể phủ nhận. Tuy nhiên bên cạnh đó với tâm lý “lo thừa”, “lo hộ” thường trực của người làm phê bình văn học, tôi thật sự quan ngại cho “tiền đồ” xán lạn của các nhà văn trẻ khi xung quanh họ vẫn tồn tại nhiều điểm “bất trắc”.

Một là, lười lao động nghề nghiệp. Đây là thực tế đáng buồn, một sự khó hiểu kỳ lạ của một bộ phận cây bút trẻ hiện nay. Mặc dù đang ở độ tuổi sung sức nhất của lao động nghề nghiệp (từ hai mươi đến bốn mươi tuổi) nhưng nhiều cây bút trẻ đã ngại cầm bút, ngại suy nghĩ, ngại một mình đối diện với trang viết. Có những nhà văn trẻ mấy năm trời không “trình làng” thêm một tác phẩm mới nào. Đương nhiên, khi công việc đầu tiên và quan trọng nhất không làm được thì việc sự nghiệp văn chương của họ tan thành “bong bóng xà phòng” cũng là điều bình thường, dễ hiểu.

Hai là, chưa có thái độ “sống chết” với nghề. Việc lười lao động nghề nghiệp biểu hiện một số cây bút trẻ chưa “cháy hết mình” với nghề, chưa coi văn là nghiệp (theo cách nói của nhà phê bình Nguyễn Hòa). Vậy nên gần đây văn đàn mới xuất hiện khái niệm “văn chơi” theo đúng nghĩa đen của từ này. Nghĩa là thích thì viết còn không thích thì thôi. Đối với một bộ phận cây bút trẻ lúc thuận lợi thì viết còn khi gặp chút ít khó khăn họ viện đủ các lý do để bào chữa cho sự chây ỳ của mình rằng bận việc cơ quan, cảm hứng cạn kiệt, nỗi lo cơm áo gạo tiền choán thời gian… Những lý do đó đều thật, đều đúng nhưng theo tôi đó là những sự bao biện cho cốt lõi sâu xa là thiếu cái chí, cái sự say nghề nơi bản thân. Với những người có thái độ nghề nghiệp tất trách như thế tôi tin rằng sớm muộn văn nghiệp của họ cũng lụi tàn. Ở độ tuổi sung sức nhất mà họ còn ngại viết thì khi về già không có gì bảo đảm rằng họ sẽ hăng hái cầm bút và cho ra mắt bạn đọc tác phẩm để đời. Tất nhiên sẽ có những ngoại biệt nhưng đã là ngoại biệt thì chúng ta không thể biết được bao giờ xuất hiện và quan trọng hơn may mắn đó rơi vào ai. Do đó, cách tốt nhất là hãy theo đúng quy luật mà tạo hóa chỉ ra: Ở độ tuổi lao động thì phải lao động, đến tuổi nghỉ ngơi thì hãy nghĩ ngơi.

Ba là, ngủ quên trên vinh quang. Đây là điều đáng trách và đáng tiếc nhất đối với một vài cây bút trẻ. Sau khi đạt được một số giải thưởng văn học uy tín, được một bộ phận bạn đọc yêu mến, là “nhân vật chính” của một vài chương trình truyền hình, là đối tượng nghiên cứu, khảo sát của một vài khóa luận tốt nghiệp hay luận văn thạc sĩ văn học, được các nhà xuất bản in đi in lại tác phẩm, ở vài cây bút trẻ đã xuất hiện tư tưởng tự mãn “nổi tiếng rồi, không cần viết lách nữa. Khổ nhọc lắm, hưởng thụ thôi”. Với những trường hợp này, khả năng tàn lụi là rất cao. Văn chương như “lộc trời” (chữ của nhà văn Nguyễn Thế Hùng), phải biết vun đắp, bồi bổ chứ không thể thụ hưởng mãi được. Mặt khác, nói một cách thẳng thắn các cây bút trẻ thuộc diện này dù tài năng thật, nổi tiếng thật nhưng cũng chỉ là sự tài năng và nổi tiếng so với những cây bút cùng trang lứa, chứ chưa “xi nhê gì” so với các bậc tiền bối đi trước, chưa đến mức “vạn người nhớ tên, triệu người biết mặt, thế giới vinh danh”. Do đó, nếu không thay đổi suy nghĩ, không có thái độ lao động nghề nghiệp nghiêm túc, họ cũng sẽ sớm bị đào thải.

Bốn là, không biết tận dụng sự ưu ái của xã hội. Lười lao động nghề nghiệp vô hình chung một số cây bút trẻ đã bỏ qua sự ưu ái rất lớn của xã hội dành cho mình. Những ưu ái đó là gì? Là sự quan tâm, chăm sóc, tạo nguồn của Hội Nhà văn mà các kỳ đại hội những người viết văn trẻ, những đợt hỗ trợ sáng tác là minh chứng sống động nhất. Là sự “săn đón, vồ vập” của các phương tiện thông tin đại chúng. Các cây bút trẻ có riêng một tờ báo của mình (tờ Văn nghệ trẻ). Bên cạnh đó, “nhất cử nhất động” của đời sống văn học trẻ đều được các báo từ trung ương đến địa phương, từ báo giấy đến báo mạng, từ báo chuyên ngành đến không chuyên rầm rộ đưa tin… Có thể nói trong các nghệ sĩ trẻ được xã hội ưu ái nhất là các cây bút trẻ. Song đáng tiếc một số cây bút trẻ không biết chớp lấy cơ hội, tận dụng lúc mình đang nằm trên những “bệ phóng” tốt để vươn mình “bay cao, bay xa”. Đâu đó, vẫn có những nhà cây bút nghĩ mình “trẻ mãi không già”, nghĩ rằng sự ưu ái mình đang hưởng là mãi mãi nên cứ “từ từ không đi đâu mà vội”. Thực tế đã chứng minh nhiều cây bút khi qua độ tuổi được coi là trẻ, thiếu đi sự ưu ái của xã hội đã thui chột và chìm vào lãng quên. Dẫu biết rằng những ưu ái của xã hội không thay thế được tài năng nhưng nếu biết tận dụng tốt các nhà văn trẻ có thể “một bước tới thiên đường” mà Nguyễn Ngọc Tư là trường hợp điển hình.

Năm là, chạy theo thị hiếu đám đông. Nhiều cây bút trẻ vẫn có thói quen viết theo chung thị hiếu, những vấn đề đang “hot” trong xã hội. Điều này là chuyện bình thường. Tuy nhiên, nếu quá lạm dụng, nếu chỉ chăm chăm viết về những đề tài có tính thời sự nhất thời các nhà văn rất dễ biến lẫn vào đám đông, tự biến mình thành hạt cát trên sa mạc trong khi hoàn toàn có thể trở thành cây xanh. Về phương diện này, tôi đánh giá cao nhà văn Di Li. Một mình chị lựa chọn lối viết theo hướng trinh thám không “đụng hàng” với những bạn viết khác.

Sáu là, chưa biết phát huy những điểm mạnh của bản thân. Về điểm này, tôi xin phân tích qua trường hợp tiểu thuyết Thân xác của nhà văn A Sáng mình mới đọc gần đây. Theo tôi, phần được nhất, đáng đọc nhất của tiểu thuyết này là phần anh viết về “đồng bào mình” – những người dân tộc Tày. Tiếc là phần này lại có tỷ trọng không nhiều trong tiểu thuyết. Hơn nữa, nó lại bị khuất lấp trong những câu chuyện thành thị “quen thuộc” mà chúng ta từng gặp trong sáng tác của các cây bút trẻ khác. Giá như A Sáng biết khai thác triệt để thế mạnh là sự am tường sâu sắc về dân tộc Tày vào tác phẩm tôi tin Thân xác sẽ còn hấp dẫn người đọc hơn nữa.

Bảy là, sự khó tính, thiếu kiên nhẫn của độc giả. So với vài chục năm trước, độc giả hiện nay khó tính và thiếu kiên nhẫn hơn. Nếu đọc vài ba trang đầu mà không thấy hấp dẫn, những đứa con tinh thần của nhà văn sẽ được “xếp vào một xó” và hiếm khi xuất hiện trở lại trên tay bạn đọc. Con người hiện đại vốn thiếu thời gian cho công việc và quá thừa các phương tiện giải trí. Việc kiên nhẫn ngồi đọc một cuốn tiểu thuyết mà bản thân “thấy chán đến tận cổ” với hy vọng tìm ra điều gì đó “thú vị ở trang cuối cùng” là việc làm không tưởng của đại bộ phận độc giả ngày nay. Do đó, áp lực thành công ngay từ dòng đầu tiên là rất lớn với các cây bút trẻ.

Tám là, khó khăn trong xử lý tư liệu. Các cây bút trẻ giờ có nhiều nguồn tìm kiếm tư liệu và quá trình tìm kiếm thuận tiện hơn so với thế hệ đi trước. Tuy nhiên việc xử lý tư liệu chung ngoài đời sống thành những tư liệu riêng mang dấu ấn cá nhân trong tác phẩm lại không hề dễ dàng chút nào. Công việc này tưởng chừng như rất đơn giản này đòi hỏi tác giả nhiều phẩm chất: kinh nghiệm cuộc sống; khả năng phân hóa, chắt lọc; sự thông minh trong hình thức tái hiện….Một “chướng ngại vật” thật sự nặng ký của các cây bút trẻ trên hành trình sáng tác.

Chín là, thiếu tự tin đúng mực vào bản thân. Tiếp xúc và đặc biệt theo dõi các bài trả lời phỏng vấn của nhiều cây bút trẻ tôi thấy ở họ có thừa sự khôn ngoan. Những câu trả lời có hệ số “an toàn” cao khiến bạn đọc không có cớ gì bắt bẻ, hay “hỏi xoáy” lại được. Nhưng cảm giác trong tôi mách bảo rằng ẩn đằng sau cái khôn ngoan ấy lại là sự thiếu tự tin đúng mực vào bản thân của nhiều cây bút trẻ. Không tự tin vào bản thân, không dám chắc – và dám quả quyết chắc chắn về những gì mình làm – nên họ mới phải lựa chọn cách trả lời đó. Tôi nhớ nhà thơ Bích Khuê trong một lần khi nói chuyện với Hàn Mặc Tử đã nói rằng: Tôi nhất định sẽ nổi tiếng, nếu không nổi tiếng sẽ buông bút. Và không lâu sau đó tập Tinh huyết ra đời. Đó là cách nói của một người tin vào năng lực của bản thân mình, rất rõ ràng, không mang tính “nước đôi”. Đương nhiên luôn có sự độc lập khách quan giữa lời nói và hành động. Và nếu so với thói huênh hoang bốc đồng hoặc rụt rè thái quá thì cách ứng xử trên “hay” hơn cả. Nhưng quả thật, tôi thích các nhà văn trẻ “thể hiện mình” như bậc tiền bối đi trước. Vì một người có sự tự tin đúng mực vào mình, người đó sẽ có quyết tâm, ý chí và biết cách cụ thể hóa nó thành hiện thực, sự khôn ngoan nhiều lúc không mang lại kết quả đáng kể.

Đoàn Minh Tâm

Nguồn: Văn nghệ Trẻ .