"Đôi mắt Đông Hoàng" - Lịch sử qua cái nhìn của người trẻ

"Đôi mắt Đông Hoàng" (tác giả Uông Triều - nhà xuất bản Hội Nhà Văn 2010) tập truyện gồm 11 truyện ngắn, đa số thuộc đề tài lịch sử. Người viết truyện dã sử cần có con mắt tinh tường và cảm quan lịch sự để phát hiện những khoảng trống quá khứ mà chưa ai đặt chân tới. Cảm quan lịch sử đấy lại cần thấm đượm chủ nghĩa nhân văn thì truyện viết ra mới có chiều sâu tư tưởng và lý tưởng thẩm mỹ.

Tôi nghĩ, với "Đôi mắt Đông Hoàng" Uông Triều đã đạt tới yêu cầu khắt khe đó. Bao nhiêu nhà viết truyện đã từng chạm đến với các nhân vật lịch sử như Trần Nhân Tông, Huyền Quang, Điểm Bích, Phạm Nhan, Lê Chân… Song khác với những cây bút đi trước, tác giả Uông Triều đã rọi sáng chân dung những nhân vật trên qua chiếc lăng kính đặt ở nhiều góc độ, theo quy luật sáng tạo nghệ thuật riêng của mình. Với Trần Nhân Tông là những giây phút thiêng liêng trước giờ viên tịch. Với Phạm Nhan là khoảnh khắc trở về cội nguồn trước khi lưỡi gươm thiêng lóe sáng. Với Huyền Quang và Điểm Bích là góc tâm hồn ẩn khuất dưới bóng từ bi Phật tổ, góc tâm hồn của con người trần tục đậm đà chủ nghĩa nhân văn truyền thống. Và xa hơn là Lê Chân, nồng thắm trái tim nhân hậu trong ánh hào quang chiến trận của bậc anh thư kiệt liệt. Truyện dã sử phải đưa ta về sống trong không gian lịch sử, với thời gian đậm màu sắc quá vãng, cảnh vật thiên nhiên cũng phải đậm đượm không khí huyền thoại, nếu là sử thi, hoặc nửa hư, nửa ảo, nửa trực giác nửa ảo giác, lắm khi đan xen giữa nhân vật có thật và nhân vật hư cấu, giữa người cõi tiên và kẻ trần tục, nhất là trong các thiên tình sử bi hùng hòa quyện, để tạo nên sức hấp dẫn người đọc. Với đề tài này "Đôi mắt Đông Hoàng" đã mang được sắc thái đó khá thành công. Đây là cảnh Ngọa Vân trong giờ khắc Điều Ngự Giác Hoàng trút áo trần thế để về cõi Phật.
"Trời đất chuyển vận. Những đợt gió day dứt, quấn siết bắt đầu giạt dụa, dềnh dàng, im lịm rồi tắt hẳn. Trời quang đãng, sáng rực lên. Giữa đêm, không khí thoáng rộng lạ thường". (Trang 162)

Và với một loạt truyện kế tiếp, như: "Đôi mắt Đông Hoàng", "Kiếm sắc và hoa đào", "Huyền thoại Hạ Long"… Tác giả đã dựng lên được không khí sử thi và những thiên diễm tình đầy xúc động. Ngay cả vài ba truyện không hướng theo chủ đề này như "Đêm QM", "Không có con gái đẹp", hoặc "Vô thức", Uông Triều cũng tạo dựng một không gian huyền thoại hoặc tình sử khá đậm nét.

Một đòi hỏi khá cao đối với người viết truyện dã sử nữa là cần nắm vững bút pháp hiện đại, bên cạnh vốn hiểu biết sâu rộng lịch sử, còn phải trang bị cho mình kho từ vựng cổ, đa số là từ Hán Việt. Ngôn ngữ đó lại phải mang chất liệu nghệ thuật, tuân theo quy luật sáng tạo văn chương, đảm bảo tính cá thể phong cách trong hành văn, trong lời kể, trong khắc họa chân dung nhân vật. Có thể nói về mặt này, Uông Triều mặc dù còn trẻ tuổi đã khá thành công.
Đây là đoạn đối thoại giữa nữ tướng Lê Chân và vị đô tướng dưới quyền:
"Những đêm trăng sáng. Nước loang loáng, kiếm loang loáng.
Gió hun hút ngày giáp tết.
Đôi mắt khoảng mênh mang.
- Nữ tướng nhớ về vùng đất cũ?
- Cha mẹ của ta, hoa đào.
- Đêm dưới bến Kinh Thầy người không tới, đáy sông đâm nát bấy.
- Khoan nhắc đến chuyện đó. Kiếm vẫn chưa dùng, bàn tay ta vẫn còn nguyên vết tuốt sắc.
Đô tướng xô mình xuống sông, múa kiếm dưới nước.
- Ta sẽ là con cá kình cho nữ tướng, máu phun hồng ngày khai kiếm.
- Cha bảo rằng kẻ dùng kiếm nhưng không vị kiếm. Hãy ngụp lặn tới tận đáy đen của dòng sông để biết nước sông lạnh thế nào". (Trang 64)

Đoạn văn trên không sử dụng ngôn từ cao thâm nhưng vẫn đậm màu cổ kính pha chất giọng dân gian. Từ đây, ta rút ra một đặc điểm dễ nhận biết về phong cách trong ngôn ngữ kể chuyện của Uông Triều là cô đúc, tiết kiệm lời song lại hàm chứa sức nén của lực ngôn ngữ. Có chữ như một vạch chớp, có chữ như lưỡi gươm sắc. Đây, hình ảnh của người đàn bà trẻ, ẩn chứa lòng căm thù, ẩn chứa sức mạnh của người nô lệ trước cơn bão cách mạng sắp ập tới:
"Thị dân.
Đẹp, u sầu.
Đôi mắt". (trang 119)

Như trên ta biết, thế giới nhân vật trong tập truyện cũng thể hiện bút pháp sắc sảo và trẻ trung của tác giả. Đủ loại, nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu, nhân vật có tên và nhân vật không tên, nhân vật là thần tiên bên cạnh nhân vật là dân thảo dã, có nhân vật được sáng tạo bằng thủ pháp hoán dụ, lấy đôi dép, cẳng chân để thể hiện tính cách. Mỗi nhân vật có nét độc đáo, ngay cả tượng trâu, cây cổ thụ trăm năm tuổi cũng đi đứng, suy nghĩ như người.

Điều tôi muốn lưu ý là số phận của nhân vật, có thể tóm lại trong từ "bi". Bi kịch như Phạm Nhan (Nước mắt sông Cầm), hậu quả của tham vọng bất chính. Nhưng cái chết của Phạm Nhan được nhìn qua đôi mắt nhân ái. Nét sáng tạo của Uông Triều qua nhân vật này là lý giải hiệu quả của lưỡi gươm Đức Thánh Trần không phải bằng phép thần thông mà bằng chủ nghĩa nhân văn.
Bi phẫn như nhân vật Nhiên (Huyền thoại Hạ Long) và Chiêu (Không có con gái đẹp) những cái chết đầy phẫn uất vì tình, vì khát vọng sống.
Bi hùng như nữ tướng Lê Chân, thà chết không để mình sa vào tay giặc Đông Hán (Kiếm sắc và hoa đào). Bi tráng như viên đô tướng của Lê Chân, quyết hy sinh thân mình để cứu chủ tướng (Kiếm sắc và hoa đào).
Bi thương như các cung nữ theo vua Trần Nhân Tông lên Yên Tử ( Người con gái Yên Tử), nhận cái chết trước mắt hơn là kéo dài kiếp sống héo hon trong cung cấm. Bi đát như cuối đời Điểm Bích (Nàng Điểm Bích) và viên quan phiên dịch người Nhật Katsu (Đôi mắt Đông Hoàng). Bi hài như nhân vật Tôi trong "Vô thức", cả đời đi tìm bóng mình, vẫn chưa nhận biết được chính mình.

Bấy nhiêu trạng thái bi đó đã tạo nên nhiều âm sắc của tập truyện, đôi lúc tưởng như hư ảo. Với bút pháp, cần nói thêm vài lời về truyện ngắn "Đêm Q.M", một văn bản không dễ hiểu. Không có cốt truyện các nhân vật đều không tên, cùng với các sự kiện tưởng như là những mảnh vụn cuộc đời ghép lại. Song thực ra, chúng liên kết với nhau bằng sức sống bên trong. Truyện được viết theo cảm quan bức xạ chứ không phải cảm quan tuyến tính. Do đó, không thể lấy cái thật làm chuẩn mực đánh giá.

Nhân đây, xin trao đổi với Uông Triều đôi điều còn áy náy. Một là, khi anh viết về Trần Nhân Tông, trang viết thấm nhuần chất phật học, từ ngữ ẩn chứa chất tâm linh. Song có nên để vị đệ nhất Trúc Lâm tam tổ, trong giây phút thiêng nghĩ đến lệnh ái Huyền Trân và bề tôi Trần Khắc Chung hay không?
Thứ hai, "Vô thức" thiên truyện ngắn bên cạnh tính phê phán còn có ý nghĩa triết học nhất định. Nhưng theo tôi, đi tìm cái bản ngã để lạc vào thế giới siêu hình thì không nên. Trần Nhuận Minh, trong Lời tựa cho bản xô xát hoang dã có trăn trở.
"Hư ảo hỡi! Giữa vô cùng còn mất
Ta là ai? Thăm thẳm có ta không?"

Suy cho cùng, nói như thế là phủ định mình. Thật ra, đến tuổi 30 hay 40, chúng ta đã tự hiểu bản thân nhiều rồi. Vị thế của ta giữa cuộc đời, với gia đình, với sự nghiệp, với xã hội thì không thể là con số hư ảo. Từ hơn 2000 năm trước, Khổng Tử thực tế hơn chúng ta nhiều. Ngài nói "Năm mươi tuổi ta đã tự biết ta lắm rồi" (Ngũ thập nhi tri thiên mệnh), cách ta trăm năm, nhà thơ Nguyễn Khuyến trong "di chúc" dặn dò con cái:
"Đề vào mấy chữ trong bia
Rằng quan nhà Nguyễn cáo về đã lâu"
Thì đã có ý thức rất rõ về cái tôi của mình, cái tôi hiện hữu hơn 70 năm trên cõi đời lừng lững như ngọn Thái Sơn, nên không thể nào đặt ra câu hỏi: Ta là ai được! Vì thế, theo tôi, cây bút trẻ Uông Triều chớ nên lạc vào những câu hỏi bản thể đầy siêu hình như các lão gia, bằng những phạm trù triết học mù mờ, khó hiểu, hơn nữa chẳng để làm gì!