ĐỂ ĐIỆN ẢNH – TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM CẤT CÁNH TRONG HY VỌNG

(Tham luận tại Đại hội Hội Điện ảnh Việt Nam khóa VII của nhà biên kịch Nguyễn Long Khánh - Chi hội trưởng Chi hội Điện ảnh Việt Nam tại Hải Phòng, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Liên Hiệp VHNT Hải Phòng)

Năm 2010 là năm đặc biệt với văn nghệ sĩ cả nước, bởi diễn ra Đại hội của 9 hội chuyên ngành văn học nghệ thuật. Tất cả những người làm công tác văn học nghệ thuật đều hân hoan, chào đón hướng tới Đại hội của ngành mình.

5 năm mới có 1 lần, hội viên ở khắp mọi miền đất nước về tụ hội tay bắt mặt mừng, gặp gỡ, trao đổi, tranh luận, bàn bạc với nhau: chuyện hôm nay, chuyện ngày mai, vạch ra phương hướng, mục tiêu tìm ra những giải pháp tốt nhất và bầu được một ban chấp hành có đủ đức, tài nhiệt huyết để đưa hội mình đổi mới vững bước tiến lên cùng đất nước. Đại hội biểu thị sự đoàn kết, gắn bó, sáng tạo, tự chủ, đổi mới để sáng tạo được nhiều tác phẩm hay, hấp dẫn, mang tầm thời đại. Chúng tôi, những hội viên Hội điện ảnh Việt Nam phấn khởi về dự đại hội điện ảnh Việt Nam lần thứ VII vào tháng 7 này để được đóng góp những ý kiến nhỏ của mình vào tiến trình Đại hội với mong ước: Đại hội sẽ thành công tốt đẹp làm một bệ phóng cho điện ảnh - truyền hình nước nhà cất cánh trong hy vọng bay cao, bay xa hơn nữa.
Quá trình đại hội điện ảnh cơ sở chuẩn bị cho đại hội điện ảnh toàn quốc lần thứ VII diễn ra khá suôn sẻ, tốt đẹp, đúng lịch trình. Nhưng có những ý kiến của hội viên ở cơ sở cũng làm lãnh đạo trung ương Hội, nên chú ý :
… Phần anh em hội viên bức xúc nhất chính là báo cáo công tác 5 năm (nhiệm kỳ VI 2005 - 2010) của Ban chấp hành: một bản báo cáo cụ thể đến ôm đồm: cái gì cũng có (nghĩa là phương hướng nhiệm vụ đề ra thế nào thì báo cáo phải điểm hết không được để sót từ công tác chuyên môn, đến các ban, hội đồng, hoạt động cơ quan hội. Việc tổ chức trại sáng tác, kết nạp hội viên rồi công tác tài chính, hành chính của hội v.v…) Tất cả hai chục trang dàn trải, chung chung không điều gì là chính, là quan trọng, tất cả đáng lẽ chỉ cần tóm tắt trong một trang là đủ. Vấn đề cần thiết để BCH mới tham khảo là: 5 năm qua hội điện ảnh đã làm được gì cho điện ảnh truyền hình nước nhà, có bao nhiêu tác phẩm xuất sắc được giải quốc tế, trong nước có ấn tượng mạnh mẽ với người xem vi tác phẩm mới là điều quan trọng. Có đạo diễn, biên kịch, quay phim, diễn viên nào có thành tựu xuất sắc mang lại vinh quang cho điện ảnh nước nhà (chẳng hạn như Nguyễn Vinh Sơn, Bùi Thạc Chuyên, Nguyễn Thanh Vân, Vương Đức, Hồng ánh, Lan Hương, Bùi Bài Bình v.v…). Sự phát triển của điện ảnh truyền hình 5 năm qua đạt được những thành quả đến mức nào, còn những gì tồn tại lớn? Các biện pháp giải quyết trong nhiệm kỳ tới như thế nào? Vai trò của BCH Hội khóa 6 ở mức độ nào? Cái được, cái chưa được, những vấn đề tồn tại đặt ra cho BCH Đại hội 7 giải quyết? ... Những vấn đề chủ yếu đó phải được các hội viên thảo luận phát biểu tham gia đề xuất các phương hướng giải quyết, các sáng kiến giúp BCH Hội khóa 7 giải quyết (nếu không đủ thời gian thì ghi thành văn bản gửi về BCH Hội).
Một phần quan trọng nữa là hướng anh em hội viên trao đổi về công tác nhân sự bầu BCH mới khóa VII, tìm những người có tài có đức, tâm huyết với nghề, xứng đáng vào BCH. Rất tiếc, BCH Hội khóa 6 không giới thiệu nhân sự, ban chấp hành khóa mới và cả vị chủ tịch tương lai? Thành thử anh em hội viên phải tự mầy mò, hỏi lẫn nhau ông này, bà nọ, vị kia… thật nan giải! Một điểm nhỏ nữa, Đại Hội cơ sở chuẩn bị cho đại hội cấp trên mà đại biểu BCH hội không về dự, trong khi lãnh đạo địa phương đông đủ kể cũng là hi hữu lắm thay.
Điện ảnh - truyền hình Việt Nam 5 năm qua (2005 - 2010) thể hiện mấy khuynh hướng sau: (bằng các tác phẩm cụ thể đã được công chiếu).
+ Điện ảnh làm phim dự thi hướng tới việc đoạt giải thưởng ở các LHP (khu vực, quốc tế và trong nước). Khuynh hướng này khá phổ biến và tập trung cao độ và ít nhiều đã đạt được những thành tựu nhất định: thành công nhất là phim tài liệu (các bộ phim "Chốn quê", "Đất tổ quê cha", "Đất lạnh", "Còn lại với thời gian", "Đám mây không dừng lại", "Người thắp lửa"...) đã tôn vinh phim tài liệu Việt Nam ở khu vực và thế giới. Về phim truyện thành công ít hơn nhưng cũng ghi được những ấn tượng rõ nét (đó là các phim: "Chuyện của Pao", "Chơi vơi", "Trăng nơi đáy giếng", "Rừng đen", "Những người thợ xẻ", "Trai tim bé bỏng", "Sống trong sợ hãi", "Nhìn ra biển cả", "Đừng đốt"… Mảng phim hoạt hình còn hạn chế nhưng cũng có những giải thưởng. Khuynh hướng này chủ yếu do các hãng phim Nhà nước thực hiện, có sự đầu tư tập trung, ưu đãi.
+ Khuynh hướng làm phim thương mại giải trí với các đề tài lạ, hấp dẫn có cốt chuyện giật gân, li kì chú ý hướng tới thị hiếu lớp trẻ để thu về lợi nhuận cao nhất. Hướng làm phim này chủ yếu được thực hiện từ các hãng phim tư nhân, các đạo diễn Việt kiều về hợp tác làm phim (nhiều bộ phim đã làm phong phú diện mạo điện ảnh Việt Nam và thu được doanh thu, lợi nhuận đáng nể như: "Trai nhẩy", "Chuông rung là bắn", "Huyền thoại bất tử", "Bẫy rồng", "Chuyện tình xa xứ", "Công chúa Teen và ngũ hổ tướng", "Những nụ hôn rực rỡ", "Bỗng dưng muốn khóc", "Có lẽ nào ta yêu nhau", "Ngôi nhà hạnh phúc" v.v…)
Thị trường phim giải trí thương mại Việt Nam 5 năm qua đã có những bước đột phá đạt được hiệu quả đặc biệt làm thay đổi diện mạo điện ảnh Việt Nam trong khu vực về sự đa diện, phong phú của mình.
+ Khuynh hướng thứ 3 là làm phim chính luận theo đơn đặt hàng của Nhà nước thường do các hãng phim Nhà nước thực hiện: đáp ứng yêu cầu phục vụ chính trị, những ngày kỷ niệm lịch sử v.v… Thường những bộ phim làm theo đơn đặt hàng bộc lộ sự công thức, giáo điều, khô khan, thiếu sự hấp dẫn, tính nghệ thuật còn thấp. Các đạo diễn trung thành với kịch bản phim nên thiếu tính sáng tạo, thường phim hoàn thành chiếu 1, 2 lần rồi xếp lưu kho. Có đến gần 15, 16 phim loại này. Tổng cộng số kinh phí làm ta giật mình nhưng hiệu quả đạt được lại tỷ lệ nghịch với kinh phí bỏ ra.
- Phim truyền hình Việt Nam 5 năm qua đã có những tiến bộ vượt bậc nhưng không phải về nghệ thuật, chất lượng mà về số lượng. Khi được Nhà nước quan tâm có chỉ thị phải tăng cường phát phim nội trên sóng đạt 50% thời lượng, rồi phim truyện truyền hình được ưu ái phát vào các giờ vàng. Các hãng phim Nhà nước như: Hãng phim truyện Việt Nam, Hãng phim giải phóng, Hãng phim truyện 1, một số đài truyền hình thành phố, các hãng phim tư nhân ào ạt tham gia làm phim truyền hình, cùng với lực lượng chủ yếu là Trung tâm sản xuất phim truyền hình Việt Nam và Điện ảnh chiều thứ 7. 5 Năm qua có đến gần nghìn bộ phim truyền hình ra đời được chiếu trên 9 kênh truyền hình của VTV, TTC, HTV và nhiều đài địa phương trong cả nước. Chính điều đó làm thị trường phim truyền hình sôi động mang tính cạnh tranh cao độ. Chỉ có điều đáng buồn đó là cuộc cạnh tranh mua bán, giành quyền phát sóng (vì phim được chiếu trên truyền hình có nghĩa là được thanh toán đầy đủ). Còn phần chất lượng phim không có cơ quan "giám định", đánh giá, thẩm tra, phán quyết… vì đã có mấy vị quan chức đủ can đảm, có thời gian mà xem 50, 70 tập một bộ phim truyền hình? Cho nên đã có lúc vì sự thúc bách đủ phim phủ sóng, các hãng phim, các trung tâm đã nhập kịch bản phim Trung quốc, Hàn quốc để chế biến, xào xáo lại đưa vào sản xuất nhanh để kịp thời lên sóng. Cho nên bên cạnh một số phim truyền hình có chất lượng, phản ánh được hiện thực cuộc sống, tham gia phản biện tích cực vào sự nghiệp xây dựng đất nước, làm người xem có cảm tình dần với phim truyền hình Việt Nam (như "Đất và người", "Chạy án", "Chuyện phố phường", "Đồng tiền xương máu", "Ngọn lửa hoàng cung", "Cổ vật", "Hương đất", "Của để dành", "Trò đùa số phận", "Những nẻo đường phù sa", "Khi đàn chim trở về", "Cảnh sát hình sự" v.v…) thì số lượng những bộ phim kém chất lượng bị gán tem "mì ăn liền" chiếu khá nhiều. Nó để lại một dư vị nhạt nhẽo, phản cảm với người xem...
Ở lĩnh vực phim truyền hình, vai trò của Hội điện ảnh Việt Nam còn mờ nhạt, thiếu sự quan tâm đúng mức: coi nhẹ truyền hình, mặc dù truyền hình đang chiếm lĩnh, đi vào cuộc sống khá rộng rãi và có ảnh hưởng ngày một lớn. Đây là một thiếu sót khá rõ của BCH Hội nhiệm kỳ VI.
Với một hiện trạng về điện ảnh - truyền hình phát triển đều đều như vậy, vai trò của Hội điện ảnh Việt Nam - Hội tập hợp những người làm điện ảnh, truyền hình cả nước như thế nào? Với bộ máy khoảng 25 - 30 người (kể cả tạp chí Điện ảnh và Hãng phim của Hội) cùng với số kinh phí "tằn tiện" mà Nhà nước giao cho, chỉ đủ để duy trì các hoạt động hành chính, sự vụ. Thì việc làm của BCH Hội 5 năm qua thể hiện sự cố gắng lớn: như mỗi năm mở 3 trại sáng tác, tổ chức các cuộc thi phim ngắn, thi sáng tác kịch bản, giúp đỡ tài trợ khâu sáng tác kịch bản (dù rất nhỏ), duy trì phát triển Tạp chí điện ảnh và Hãng phim của Hội làm được một số phim, tổ chức các cuộc hội thảo, gặp gỡ phát triển đối ngoại điện ảnh khu vực và thế giới. Đó thực sự là những cố gắng vượt bậc, thành công của BCH hội khóa VI (2005 - 2010).
Bên cạnh những thành tựu đó còn những tồn tại không nhỏ cần khắc phục Các cơ quan quản lý Nhà nước với Điện ảnh - Truyền hình thiếu quan tâm, có các biện pháp tích cực, kích cầu điện ảnh. Có những yêu cầu bức thiết quan trọng để ĐA - TH phát triển không được giải quyết dứt điểm. Như yêu cầu về phim trường, đổi mới phương tiện kỹ thuật làm phim, công tác đào tạo, hỗ trợ lực lượng trẻ, chế độ chính sách về điện ảnh - truyền hình hạn chế, lỗi thời. Kinh phí làm phim quá thấp (so với điện ảnh khu vực) vì thế không thể tạo ra một bước đột phá, chiến lược cho ĐA - TH Việt Nam. Những điều này bộc lộ khá rõ khi vừa rồi chúng ta tập trung làm phim lịch sử đó là trường quay, cơ sở kĩ thuật, lực lượng đạo diễn diễn viên...
Cơ quan Hội điện ảnh Việt Nam hoạt động đều đều, chắc chắn, nhẫn nại còn thiếu sáng tạo, thiếu các giải pháp táo bạo, sáng kiến để tạo ra môi trường có những tác phẩm lớn, hay, ấn tượng (như việc đầu tư chiều sâu mạnh dạn cho các đạo diễn, biên kịch trẻ tài năng như Bùi Thạc Chuyên, Nguyễn Quang Dũng, Đinh Thiên Phúc v.v… chẳng hạn). Tư tưởng đổi mới của Hội điện ảnh, Cục Điện ảnh còn hạn chế, thiếu tính độc lập. Điều ấy thể hiện ở các Liên hoan phim quốc gia và giải Cánh diều vàng hàng năm nhạt nhòa, chưa gây được ấn tượng mạnh, sức bật mới. Mảng phim lịch sử thể hiện diện mạo, tầm vóc vĩ đại con nguời anh hùng, tổ quốc Việt Nam quá ít. Phim thiếu nhi thật cần thiết, chưa được quan tâm đúng mức. Hội điện ảnh cần có biện pháp kích cầu 2 mảng phim này. Tạp chí điện ảnh của Hội "hiền lành" quá, nói về những nghệ sĩ điện ảnh còn ít, mảng phê bình điện ảnh trong nước gần như không có… Nếu chúng ta chỉ bằng lòng với việc khen nhau thì ta sẽ chẳng đi đến đâu cả .
Việc lãnh đạo các chi hội cơ sở các tỉnh, thành phố còn bỏ ngỏ, để tự phát triển yếu, tản mạn khong có sự chỉ đạo, khong có tư cách pháp nhân (con dấu ), không kinh phí thật khó hoạt động .
Hoạt động của các Hội đồng, ban chuyên môn do Hội lập ra cầm chừng, thiếu chiều sâu, không giúp đỡ được các hội viên phát triển, công tác của Hội chỉ tập trung vào Thường trực nên sức lan tỏa còn hạn chế, chưa sâu rộng xuống các hội viên v.v… Còn vài vấn đề khác tồn tại trong nhiệm kỳ qua, nhưng có thể khẳng định: sự tập trung, cố gắng rất cao của Ban chấp hành Hội ĐAVN khóa VI với khối lượng công việc đã làm được giúp ĐA - TH Việt Nam ổn định phát triển chậm chắc, đạt được một số thành tựu ĐA ấn tượng trong và ngoài nước là những thắng lợi, thành công đáng kể. Còn có những tồn tại lớn khó khắc phục vì nó vượt khỏi tầm với của Hội ĐAVN. Đó là thực tế phải chấp nhận.
Để điện ảnh - truyền hình Việt Nam cất cánh trong hi vọng. Biện pháp tích cực, hữu hiệu là đại biểu về dự đại hội tập trung trí tuệ bầu được một BCH mới đủ năng lực, có đức có tài, tâm huyết, có tính đổi mới, sáng tạo và một sự dũng cảm độc lập trong công việc của Hội, khắc phục được những tồn tại, tạo điều kiện tốt cho điện ảnh - truyền hình nước nhà phát triển.
Theo ý kiến tôi, một BCH Hội cần có người già có kinh nghiệm, hiểu biết về nghề, về các hội viên, có quan hệ đối nội, đối ngoại tốt là cần thiết nhưng phải có tư tưởng đổi mới không bảo thủ, cứng nhắc… Còn tất nhiên nên có tỉ lệ anh chị em hội viên trẻ nhiều hơn. Trẻ mà có đức, có tài, tâm huyết với nghề thì quý lắm (như đạo diễn, biên kịch, quay phim trẻ chẳng hạn). Phải tin vào lớp trẻ thì điện ảnh THVN mới bay lên được (cứ như World Cup đang diễn ra tại Nam Phi, các đội bóng có nhiều cầu thủ trẻ, tài năng đều thắng những đội tuyển già cỗi, bảo thủ như Ý, Pháp, Anh…) Trẻ sẽ có nhiều đề xuất, sáng kiến táo bạo, và nhất định sẽ dũng cảm, ít bảo thủ hơn lớp già. Chắc chắn thế!
BCH hội cũng cần có đại diện của một vài chi hội tỉnh, thành phố. Để việc xã hội hóa, quảng bá điện ảnh được sâu rộng hơn, việc phát hiện tài năng trẻ cho điện ảnh, truyền hình ở cơ sở rất cần thiết, cũng nên có đại diện hội viên Việt kiều là đạo diễn, biên kịch để mở rộng công tác đối ngoại, quy tụ tài năng.
Cuối cùng, việc quan trọng là bầu ra được vị chủ tịch Hội - cương vị cao nhất, có tầm quan trọng đặc biệt đến sự phát triển của Hội. Một người hội đủ đức tài, có tâm huyết lại đoàn kết, tập hợp được hội viên, có tư tưởng đổi mới, sáng tạo và dám dũng cảm bảo vệ những quan điểm đúng đắn của Điện ảnh nước nhà lại phải được cấp trên tín nhiệm, chuẩn y… khó lắm thay!
Nhưng tôi tin và hy vọng ĐA - TH Việt Nam sẽ cất cánh sau Đại hội đại biểu lần thứ 7 này với sự đoàn kết quyết tâm của toàn thể hội viên Điện ảnh - Truyền hình nước nhà dưới sự lãnh đạo của BCH HỘI khóa 7 gồm những người xứng đáng được Đại hội chọn mặt gửi vàng bầu ra chỉ qua một lần bỏ phiếu thể hiện sự đoàn kết nhất trí cao của 500 hội viên chúng ta...
Tháng 7/2010