Ai là "người vợ miền Nam" trong bài thơ cùng tên của Nguyễn Bính?

Trong số các nhà thơ tiền chiến, Nguyễn Bính là người có cuộc sống thuộc dạng "lãng tử" vào bậc nhất. Ông đã từng đi đến nhiều nơi, ở nhiều địa phương khắp từ Bắc chí Nam, đến đâu cũng để lại cho đời những thi phẩm đặc sắc và để lại cho riêng mình những mối tình nhiều trắc ẩn. Một điều đặc biệt trong thơ của Nguyễn Bính là ông hay đưa những câu chuyện "người thật việc thật", trong đó có những câu chuyện của chính mình vào thơ. Chính vì lý do này, ngày nay bạn đọc yêu thơ tình Nguyễn Bính mới có dịp khám phá ra những góc khuất trong cuộc đời sáng tác thơ nhiều điểm thú vị của ông, mà trường hợp bài thơ "Gửi người vợ miền Nam" này là một trong số đó.

Một cuộc tranh cãi về bài thơ

Một buổi chiều giáp tết Canh Dần 2010 vừa qua, bất ngờ nhà thơ - thư ký toà soạn tuần san Kiến thức gia đình Lê Thiếu Nhơn gọi điện cho tôi. Anh cho biết đang có một cuộc tranh luận với nhà thơ Trần Đăng Khoa, nhà văn Minh Chuyên cùng một số văn thi sĩ đất Hà thành. Chủ đề khiến mọi người tranh luận sôi nổi về việc ai là đối tượng được đề cập trong bài thơ "Gửi người vợ miền Nam" của thi sĩ Nguyễn Bính. Tôi bất đắc dĩ trở thành một người tham gia cuộc tranh luận qua điện thoại với nhóm văn nghệ sĩ này. Qua cuộc đối thoại này, cũng như trước và sau thời điểm đó, tôi cũng đã đi sưu tầm một số tài liệu liên quan đến chủ đề nêu trên.

Theo các tài liệu, khoảng tháng 4/1945, khi chiến tranh bắt đầu hiện diện trên đường phố Sài Gòn, Nguyễn Bính rời Sài Gòn về vùng sông nước miền Tây Nam Bộ để tham gia kháng chiến. Tại đây, Nguyễn Bính đã lần lượt có quan hệ hôn nhân với hai người phụ nữ. Năm 1954, Nguyễn Bính tập kết ra miền Bắc. Năm 1956, sống ở miền Bắc, ông sáng tác bài thơ "Gửi người vợ miền Nam" với những nỗi niềm day dứt tha thiết. Xét ở một góc độ nào đó, bài thơ này cũng có chủ đề tương tự bài "Nhớ con sông quê hương" của nhà thơ Tế Hanh, là nói lên tình cảm của người miền Bắc đối với nửa đất nước miền Nam thân yêu còn đang bị chia cắt: "Thư một bức nghìn lời tâm huyết/ Đêm canh dài thức viết cho em/ Bồi hồi máu ứ trong tim/ Chảy theo ngòi bút hiện lên thư này/ Thư mọc cánh thư bay khắp ngả/ Rộn muôn lòng, hoa lá xôn xao/ Thư đi núi thẳm đèo cao/ Bay qua giới tuyến đậu vào tay em"

Trở lại câu chuyện tranh luận ở trên, vấn đề được mọi người đặt ra là: một trong hai người phụ nữ sống với Nguyễn Bính ở vùng sông nước miền Tây Nam bộ trong giai đoạn 1945 - 1954 đó, ai là đối tượng được bài thơ đề cập? Hiện nay, sách vở báo chí hầu như chỉ ghi nhận bà Hồng Châu (mẹ của bà Nguyễn Bính Hồng Cầu) là đối tượng của bài thơ này. Ví dụ, bài viết "Người vợ miền Nam của thi sĩ Nguyễn Bính" đăng trên báo Văn Nghệ Công An, tác giả Việt Trần viết: "Sau Cách mạng Tháng Tám, khi công tác ở Nam Bộ, thi sĩ Nguyễn Bính đã gặp và cưới một người mà ông thân thương, trìu mến gọi là "người vợ miền Nam" của ông. Bà Hồng Châu (Nguyễn Lục Hà) - vợ cố thi sĩ Nguyễn Bính năm nay đã 87 tuổi, sống trong một căn nhà nhỏ êm đềm ở làng hoa Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh".

Trong bài viết "Nguyễn Bính với cố nhân" đăng trên một tờ báo ngày mới đây, tác giả Hà Đình Nguyên cũng ghi nhận bà Hồng Châu là "Người vợ miền Nam" khi viết: "Người vợ miền Nam" nghe tin chồng mình qua đời cũng từ báo chí Sài Gòn nhưng phải nuốt ngược nước mắt vào trong, không dám hé lộ một điều gì. Phải đến những năm cuối thập niên 60 của thế kỷ trước, bà mang con vào lại chiến khu, khi ấy mới tiết lộ cho con gái biết cha mình chính là nhà thơ Nguyễn Bính... Cô con gái Nguyễn Bính Hồng Cầu có cái gien thi sĩ của cha...".

Những nhận xét như trên không chỉ bây giờ mới có mà đã xuất hiện từ rất lâu. Trước kia khi chưa nghiên cứu kỹ về Nguyễn Bính, tôi vẫn cứ tin như vậy. Nhưng cho đến khi tôi đọc lại bài thơ "Gửi người vợ miền Nam" của ông, tôi mới phát hiện ra sự nhầm lẫn: "Người vợ trong bài thơ là một người vợ khác của thi sĩ Nguyễn Bính".

"Xét nghiệm" bài thơ

Khi về sống ở vùng sông nước miền Tây Nam bộ, đầu tiên Nguyễn Bính sống với bà Hồng Châu, tên thật là Nguyễn Lục Hà. Theo tài liệu của báo Văn nghệ Công an, trước khi gặp Nguyễn Bính, bà Hồng Châu đã có chồng và có một người con gái. Khi Nguyễn Bính rời Sài Gòn về vùng kháng chiến, bà Hồng Châu được tổ chức "mai mối" cho lấy Nguyễn Bính. Sở dĩ cách mạng động viên, giao nhiệm vụ cho bà phải lấy Nguyễn Bính là ngoài ý định vừa muốn hai người tìm được hạnh phúc; vừa để giữ chân ông, vì lúc đó máy bay của chính phủ thân Pháp thường xuyên bay trên trời, phát loa và thả truyền đơn kêu gọi Nguyễn Bính về thành.

Sống với nhau được một thời gian ngắn, Nguyễn Bính bỏ đi, sau đó làm thủ tục ly hôn với bà Hồng Châu. Tờ ly hôn do Ủy ban kháng chiến hành chánh huyện Cà Mau đóng dấu ngày 03/08/1952, ghi rõ việc giải quyết ly hôn cho hai người.

Ly hôn với bà Hồng Châu, Nguyễn Bính gặp bà Mai Thị Mới, quê ở Bến Tre. Giữa hai người đã nảy ra tình cảm thương mến rồi hai người quyết định kết hôn. Đầu năm 1954, bà Mới sinh một người con gái, đặt tên là Hương Mai.

Trong bài thơ "Gửi người vợ miền Nam", Nguyễn Bính viết: "Trải chín tháng mười ngày mong mỏi/ Sớm đầu xuân ấy buổi khai hoa/ Hương Mai tên xóm quê nhà/ Vợ chồng liền đặt con là Hương Mai/ Anh tập kích hạ đồn Ngã Bảy/ Em vần công phát rẫy Kinh Ba/ Hương Mai quấn quýt bên bà/ Mẹ cưng cháu nhỏ tuổi già thêm vui"

Như đã nói, điểm đặc biệt trong các tác phẩm của Nguyễn Bính là ông luôn đưa người thật việc thật vào thơ, nên chi tiết này chứng minh rõ ràng rằng bài "Gửi người vợ miền Nam" là viết cho bà Mai Thị Mới. Mặt khác, trước đó ông đã ly hôn với bà Hồng Châu, nên không thể nào có chuyện thương nhớ bà Hồng Châu khi ra sống ở miền Bắc mấy năm sau đó. Khi đọc kỹ lại bài thơ này, ráp nối các sự kiện trên với nhau, tôi mới thấy hình ảnh người vợ Mai Thị Mới được Nguyễn Bính khắc hoạ khá rõ ràng, nhưng không hiểu sao nhiều người vẫn có một cách lý giải khác. Mang thắc mắc này ra hỏi một người bạn văn, anh cười: "Biết đâu nhà thơ Nguyễn Bính viết bài thơ này cho cả hai người, nửa đầu viết cho người này, nửa sau viết cho người kia"

Theo tài liệu báo Văn nghệ Quân đội, năm 1957, bà Mai Thị Mới và con gái Hương Mai về lại quê hương ở xã Phong Nẫm, huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre. Thời kỳ này, bà phải giấu biệt tông tích là vợ cán bộ kháng chiến và phải thay tên đổi họ cho Hương Mai. Ở xã có một bé gái con của người bà con trạc tuổi Hương Mai bị bệnh chết. Người dượng là một cán bộ cách mạng đã nhận làm cha Hương Mai, hợp thức hóa giấy khai sinh mang tên Trần Thị Hường để đi học. Hương Mai giống Nguyễn Bính như đúc. Chị học rất giỏi, về sau từng làm Phó giám đốc Sở Giáo dục đào tạo tỉnh Bến Tre và hiện nay là Trưởng ban Văn hóa - Xã hội của Hội đồng nhân dân tỉnh Bến Tre.