Về Khuynh hướng phê bình giáo khoa ở miền Nam trước 1975

1. Khuynh hướng phê bình giáo khoa là khuynh hướng phê bình của phương Tây, du nhập vào nước ta từ những năm đầu thế kỷ XX, được một số nhà phê bình ứng dụng vào nghiên cứu văn học như Trần Thanh Mại, Kiều Thanh Quế, Lê Thanh, Dương Quảng Hàm... Người đặt nền móng cho khuynh hướng phê bình này là Lanson, tác giả bộ văn học sử Pháp xuất bản vào cuối thế kỉ XIX. Quan điểm của Lanson là dựa vào những yếu tố liên quan đến cuộc đời nhà văn để lý giải những vấn đề nội dung trong tác phẩm. Đây là khuynh hướng phê bình thuộc tư duy lý luận - phê bình tiền hiện đại, nghĩa là lối tư duy chú trọng đến mối quan hệ nhân quả, đề cao yếu tố môi trường, tác giả chưa nhận ra "vai trò quan trọng của văn bản như là trung tâm tạo nghĩa" ở khuynh hướng phê bình này, nhà phê bình chú trọng "tìm những chi tiết trong đời sống tác giả, những biến cố đã xảy ra trong cuộc đời tác giả, hoặc những hoàn cảnh sống với những nhân vật, chung quanh tác giả, đã liên quan thế nào đến những ý tưởng, những khung cảnh hay những trình tự tác giả mô tả trong tác phẩm" làm căn cứ lý giải những vấn đề nội dung tác phẩm có liên quan đến cuộc đời nhà văn, nên còn gọi là phê bình tiểu sử học.

Khuynh hướng phê bình giáo khoa cũng được các nhà lý luận - phê bình văn học ở miền Nam ứng dụng khá nhiều để nghiên cứu các hiện tượng văn học, đã trở thành một trong những khuynh hướng phê bình chủ yếu chi phối đời sống lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam 1954 - 1975.

2. Khảo sát đời sống lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam 1954 - 1975, có rất nhiều công trình khảo cứu về văn học sử, sách giáo khoa văn học, phê bình các tác giả văn học, ứng dụng lý thuyết phê bình giáo khoa để tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp văn học của các nhà văn, nhà thơ như: "Chân dung Nguyễn Du" (Nhiều tác giả, Nam Sơn xuất bản, 1960); "Hàn Mặc Tử, Quách Thoại cuộc đời rướm máu - nhà thơ siêu thoát" (Thế Phong, Đại Nam Văn Hiến xuất bản, 1965); "Hàn Mặc Tử" (Hoàng Diệp, Khai Trí xuất bản, 1968)...

Ở những tác phẩm trên, các yếu tố liên quan đến cuộc đời tác giả như hoàn cảnh xã hội, quê hương, gia đình… đều được các nhà phê bình khai thác để lý giải nội dung tác phẩm và quá trình sáng tạo của nhà văn. Tinh thần của các bài phê bình là tìm hiểu, giới thiệu, ca ngợi hơn là phê phán.

Trong tác phẩm "Nữ thi hào Việt Nam", Phạm Xuân Độ đã tìm hiểu cuộc đời các nhà thơ Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Sương Nguyệt Anh trên cơ sở ứng dụng phê bình giáo khoa. ở mỗi nhà thơ người viết đều căn cứ vào tiểu sử, hoàn cảnh xã hội để lý giải khuynh hướng tư tưởng, tình cảm trong văn phẩm của họ. Đó là sự phóng túng tự do, tư tưởng yêu đời, óc châm biếm của một nghệ sĩ tài tình trong thơ Hồ Xuân Hương; là niềm tiếc thương quá khứ, tình thương mến gia đình, sự cảm xúc trước sự vật ở Bà Huyện Thanh Quan là tư cách thanh cao, tinh thần quốc gia, tinh thần thoát tục ở Sương Nguyệt Anh. Cũng phê bình các nhà thơ cổ điển của dân tộc trong tác phẩm "Bảng lược đồ văn học Việt Nam" (quyển thượng, Nxb Trình Bày - 1967), Thanh Lãng đã vận dụng lý thuyết phê bình giáo khoa để tìm hiểu cuộc đời và văn nghiệp của các nhà thơ như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát... trong đó, Nguyễn Du là nhà thơ được tác giả tập trung phân tích khá sâu sắc và tinh tế.

Không chỉ tìm hiểu các nhà thơ cổ điển, các nhà phê bình văn học ở đô thị miền Nam còn ứng dụng khuynh hướng phê bình giáo khoa để tìm hiểu các nhà thơ hiện đại mà Hàn Mặc Tử là trường hợp điển hình. Ở các tác phẩm nghiên cứu về Hàn Mặc Tử của Quách Tấn, Hoàng Diệp và Thế Phong tuy mỗi người, tùy vị thế của mình có sự nhìn nhận, đánh giá khác nhau về cuộc đời và sự nghiệp thơ ca của Hàn Thi sĩ. Song, họ đều lý giải hành trình sáng tạo thơ của Hàn Mặc Tử trên những nét cơ bản đó là sự chi phối mãnh liệt của niềm tin tôn giáo, sự đau thương của tình duyên trắc trở, là những khổ đau tuyệt vọng của bệnh tật và nghèo túng… Tất cả kết tinh lại thành tiếng thơ thê thiết của niềm đau và nỗi cô đơn tột cùng phận người ở Hàn Mặc Tử.

Với tư cách là người bạn, đồng thời cũng là một thi sĩ những năm tiền chiến, hơn ai hết, Quách Tấn có nhiều thuận lợi trong việc vận dụng kiểu phê bình giáo khoa để tìm hiểu về đời và thơ của những bạn thơ trong "Trường thơ Loạn". Vì vậy, khi viết tác phẩm "Đời Bích Khê", Quách Tấn đã lý giải hành trình sáng tạo thơ của Bích Khê từ những hiểu biết về cuộc đời, quê hương, tình bạn, tình yêu, những cơn đau tuyệt vọng vì bệnh tật. Trong đó, một yếu tố góp phần làm nên thiên tài thơ Bích Khê được Quách Tấn nói đến như một nhân tố quan trọng làm nên "hiện tượng Bích Khê" đó chính là sự tác động từ lời nhận xét của Hàn Mặc Tử về thơ Bích Khê mà Quách Tấn đã ghi lại: "Khoảng đầu 1938, Khê gởi ra tặng Tử ba bài thơ mới: Thi - Tứ, ảnh ấy và Thời - Gian. Ba bài thơ ấy "tài và tình hòa hợp một cách song toàn rung cảm người đọc một cách da-diết, tê-mê" Tử hết sức tán thưởng, gởi thơ vào khích lệ. Khê phấn khởi, sáng tác rất nhiều.

Cũng như thế, ở tác phẩm "Mười khuôn mặt văn nghệ hôm nay", Tạ Ty đã khá thành công trong việc ứng dụng khuynh hướng phê bình giáo khoa khi tìm hiểu về hành trình sáng tạo của các văn nghệ sĩ mà ông đề cập đến trong tác phẩm như Trịnh Công Sơn, Túy Hồng, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Dương Nghiễm Mậu, Nguyễn Đình Toàn, Nhật Tiến, Thế Uyên, Thế Phong, Bùi Giáng, Võ Hồng. "Mười khuôn mặt văn nghệ hôm nay" là mười cuộc đời, mười số phận gắn với những biến động của hoàn cảnh xã hội mà các văn nghệ sĩ đã sống, đã lao động nghệ thuật. Đây là cơ sở để Tạ Tỵ lý giải về tâm lý sáng tạo của họ.

Ngoài những công trình nghiên cứu văn học viết theo khuynh hướng phê bình giáo khoa đã trình bày ở trên, trong sinh hoạt lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam còn có nhiều bài phê bình viết về cuộc đời của các nhà thơ, nhà văn, mang đậm dấu ấn của khuynh hướng phê bình giáo khoa đăng tải trên các báo và tạp chí ở đô thị miền Nam lúc bấy giờ. Đó là bài viết "Tâm trạng Nguyễn Trãi" (Văn khoa Giáp tập, 1973) của Nguyễn Thiên Thụ đã giải mã những thăng trầm trong cuộc sống của Nguyễn Trãi khi cho rằng: "Nhìn chung qua thi ca Nguyễn Trãi ta thấy ông đã mang tâm trạng đau buồn sầu khổ nhiều hơn là vui tươi sung sướng. ấy cũng bởi vì trên bước hoạn đồ, Nguyễn Trãi đã gặp phải một vị vua hay nghi ngờ, một vị vua trẻ ham chơi, và một triều đình đầy bọn tiểu nhân có quyền lực đã chèn ép, và luôn luôn tìm cách hãm hại Nguyễn Trãi. Nỗi u buồn, đau khổ đó đã làm cho thi ca Nguyễn Trãi mang một màu sắc đặc biệt, khiến người đọc rung cảm sâu xa hơn". Còn "Nguyễn Bính: Những mùa xuân tha hương" là bài phê bình khá đặc sắc của Đào Trường Phúc về thi sĩ Nguyễn Bính (Văn số 189 ra ngày 1/11/1970). Bài viết tìm hiểu tính chất tha hương trong thơ Nguyễn Bính và lý giải chất tha hương như một thứ định mệnh gắn với những chặng đường tha phương của một thi sĩ giang hồ. Đào Trường Phúc cho rằng để hiểu tính chất tha hương trong thơ Nguyễn Bính, nếu chỉ đi vào phân tích kĩ thuật sáng tác, chủ đề của tác phẩm thì sẽ không lý giải được mà phải gắn với những bước đi trong cuộc đời tác giả. Với quan niệm này, bài viết thể hiện rõ dấu ấn của khuynh hướng phê bình giáo khoa.

3. Là một trong những khuynh hướng phê bình văn học của phương Tây ảnh hưởng vào nước ta từ rất sớm, khuynh hướng phê bình giáo khoa đã trở thành một trong những khuynh hướng phê bình chủ yếu chi phối khá lớn đời sống lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam. Hầu hết các công trình khảo cứu, phê bình văn học đều dựa trên lý thuyết phê bình giáo khoa để lý giải quá trình sáng tạo của nhà văn.

Ưu điểm của khuynh hướng phê bình này là giúp người đọc có tư liệu phong phú về văn học sử khi tìm hiểu các hiện tượng văn học để họ hiểu rõ hơn về cuộc đời sáng tạo, quá trình lao động nghệ thuật của nhà văn cũng như hoàn cảnh ra đời của tác phẩm. Tuy nhiên, điều cần nhớ là "tiểu sử tác giả có thể giúp chúng ta phần nào hiểu sâu vào tác phẩm, nhưng đừng bao giờ nhầm lẫn giữa hai lĩnh vực: phê bình tác phẩm với phê bình cuộc đời tác giả" (Bùi Hữu Sủng). Song ưu điểm này cũng chính là nhược điểm của khuynh hướng phê bình giáo khoa. Bởi lẽ, vì quá chú trọng đến những yếu tố liên quan đến cuộc đời nhà văn nên các nhà phê bình giáo khoa thường có những suy luận cảm tính và chủ quan dẫn đến tình trạng lý giải những vấn đề văn học bằng những yếu tố ngoài văn học. Nói như Nguyễn Văn Trung "phê bình giáo khoa đã chỉ giải thích tác phẩm bằng những yếu tố sửa soạn việc xây dựng tác phẩm, không phải bằng những yếu tố cấu tạo tác phẩm". Không những thế, vì quá chú trọng đến sự tiên nghiệm về tác giả nên khuynh hướng phê bình giáo khoa chưa chú ý đến vai trò của người đọc trong việc tiếp nhận tác phẩm, với tư cách là người đồng sáng tạo với nhà văn, nên làm nghèo đi ý nghĩa của tác phẩm. Và nếu nghĩ rằng tác phẩm văn học là một quá trình sáng tạo, và sáng tạo là việc khám phá để tìm ra cái mới phủ định cái cũ thì "phê bình giáo khoa chưa giúp người đọc lãnh hội được cái phần sáng tạo riêng tư đó của tác giả".

Tuy nhiên, nếu xem khuynh hướng phê bình giáo khoa chỉ là một trong những con đường để tìm hiểu nhà văn, tác phẩm, và ứng dụng khuynh hướng phê bình giáo khoa kết hợp với các khuynh hướng phê bình khác thì con đường lĩnh hội, khám phá tác phẩm sẽ đa dạng hơn, tiệm cận hơn chân giá trị của tác phẩm. Như vậy, đời sống lý luận - phê bình sẽ phong phú và sinh động hơn, bởi theo Huỳnh Phan Anh "viết một cuốn sách, dù muốn dù không tác giả đã tự đồng nhất với món đồ mình tạo ra. Đó cũng là một cách phủ nhận chính mình, tự mình xóa bỏ trước tác phẩm. Người ta thường tìm mối tương quan giữa tác giả và tác phẩm. Thực ra tác phẩm là tác giả trong định mệnh mới".

Như vậy, với những công trình tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp văn học của các nhà văn, nhà thơ đã xuất bản ở miền Nam trong giai đoạn 1954 - 1975, ta thấy khuynh hướng phê bình giáo khoa vẫn còn được ứng dụng khá phổ biến và là một trong những khuynh hướng phê bình văn học chủ yếu của lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam.

Theo Văn nghệ trẻ