THEO DẤU CHÂN NGƯỜI

Những ngày tháng 5, tuy ở Pari đã lâu, nhưng không khí kỉ niệm ngày giải phóng miền Nam hoàn toàn thống nhất đất nước và 120 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở quê nhà khiến tôi không khỏi bồi hồi nghĩ đến người Cha già dân tộc, đến những năm tháng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trải qua trên xứ người. Lặng lẽ cầm máy ảnh, tôi lần tìm lại những con đường, những con phố, những ngôi nhà nơi mà Người đã từng sống, làm việc và đặt chân đến. Tháng 5 Pari, dường như thật lạ và đầy ắp cảm xúc hơn bao giờ hết...

Thời kì đầu Người lưu tại Pari được tính từ mùa đông năm 1917 đến cuối năm 1923. Tôi đã đi đến các địa danh nơi Người từng sống, những con phố dân dã, những căn hộ nhỏ, từ phố Marcadet đến ngôi nhà số 6 phố Gobelins thuộc quận V, rồi đến con phố nhỏ mang tên phố Du Marché des Patriarches cạnh đó. Tại đây, dưới căn hầm ngầm mà giờ đây đã trở thành một phòng thể thao dành cho trẻ em, Bác đã làm công việc của một thợ rửa ảnh, rồi những trang đầu của tờ báo Le Paria (Người cùng khổ), một tờ báo châm biếm đả kích chế độ thực dân Pháp, cũng ra đời tại đây mà người chủ bút không ai khác là Nguyễn Ái Quốc. Chuyện kể rằng Bác đã lấy tiền công rửa ảnh rất rẻ, nhưng có sao đâu, điều quan trọng là làm công việc này, Người có nhiều thời gian để gặp gỡ, tiếp xúc giới chính Pháp. Tiếp đến, tôi đến ngõ Compoint nổi tiếng (Villa Compoint) nằm ở quận XVII. Sau một hồi vật lộn với cảnh tắc đường tại Quảng trường Vichy, rồi đến Đại lộ Vichy, tôi rẽ vào con phố nhỏ Gui Moquet, bên tay trái tôi là Ngõ Compoint. Chỉ mới nhìn cái thấy cái biển phố đó thôi, tôi đã cảm thấy bồi hồi, lòng dâng tràn cảm xúc. Trời hôm nay thật đẹp, xanh thẳm, trong veo. Khu phố cụt ấy đầy cây trổ lá xanh mướt đầu xuân, những tia nắng chẻ nhỏ xuyên qua các đám lá. Vào đây, ta như lạc vào một thế giới khác, thật yên tĩnh. Xa những con lộ đông đúc ồn ào náo nhiệt! Thế rồi tôi đến chính ngôi nhà số 9bis. Mắt tôi đập ngay vào một tấm bảng đồng gắn trên tường ghi rõ: "Nơi đây Hồ Chí Minh đã từng sống và làm việc vì độc lập tự do của dân tộc Việt Nam và các dân tộc thuộc địa khác dưới cái tên Nguyễn Ái Quốc từ năm 1917 đến năm 1923'". Mắt tôi ngấn lệ! Đang loay hoay, quay mặt ra phố để giấu đi cơn xúc động mãnh liệt đang trào dâng trong mình, thì cửa nhà bật mở, một người đàn ông Pháp đứng tuổi bước ra, nhìn tôi với ánh mắt thân thiện. Cố nén cơn xúc động, tôi hỏi: “Xin chào! Ông sống ở đây lâu chưa?” Chắc đã quen cảnh người Việt đến trước ngõ nhà mình như vậy, ông mỉm cười, đáp: “Cũng đã hơn hai mươi năm!”. “Ông thông hiểu khu phố này chứ, và lịch sử ngôi nhà ông đang ở đây?”. “Có, tôi biết khá nhiều!...”. Thế là tôi giới thiệu ngay mình là người Việt, đang lần theo dấu chân Người xưa để tìm hiểu thêm về quãng thời gian Người đã từng sống ở đây. Ông mời tôi lên nhà rồi gọi vợ và giới thiệu tôi rất niềm nở: “Mình có khách này! Bà đây muốn tìm hiểu về nơi Hồ Chí Minh đã từng sống!”. Sau một hồi trò chuyện thân mật, tôi được biết ông bà tên là Marie-Jo và Jean Sibuet. Bà Jean Sibuet thật hiếu khách. Mở cửa thông ra ban công để tôi có dịp quan sát khắp khu nhà. Bà kể rằng hầu như tất cả những ngôi nhà trong khu phố này đều đã bị đập phá đi để xây dựng lại từ cách đây mấy chục năm. Cả khu nhà cao tầng này trước đây là ba căn nhà nhỏ, một là cửa hàng bán than đốt cho tầng lớp dân nghèo, một nhà là quán cà phê bar với tên gọi Bougnat, nơi ta có thể gọi một món ăn dân dã mà chẳng tốn bao tiền. Ở đó còn có vài phòng để cho sinh viên, hay người làm công ít tiền thuê, và Bác Hồ của chúng ta đã ở một trong những phòng đó. Từ ban công nhìn xuống, còn có thể thấy một khu vườn nhỏ phía sau. Và một ngôi nhà nhỏ, thấp, lọt thỏm giữa khu nhà cao tầng, mang trọn kiến trúc từ thời trước. Bà Jean Sibuet nói với tôi đó chính là ngôi nhà bậc thầy văn học Zola đã từng sống, và ông đã miêu tả nó rất chi tiết trong một tác phẩm của mình. Bà còn kể rằng khi ba ngôi nhà nhỏ bị đập đi để xây lại, nhà thầu khoán đã phải cam kết cho gắn tấm bảng đồng lên bức tường kia. Tấm bảng đồng có gắn tên Hồ Chí Minh. Rồi tấm bảng ấy đã bị đánh cắp, tấm biển hiện giờ được mang về từ thành phố Montreuil, một nơi mà Bác cũng đã để lại rất nhiều kỉ niệm! Bà còn kể, ông bà đã đến Việt Nam từ mười năm trước, chồng và các con, tất thảy là bảy người, và rất xúc động khi viếng thăm Lăng Bác tại Hà Nội. Bà nói sẽ còn quay lại Việt Nam nữa.

Ngõ nhỏ Compoint hiện nay

Ông Jean Sibuet trước cửa nhà mình tại số 9bis ngõ Compoint

Ngôi nhà được cho là Zola đã từng sống

Rời ngõ nhỏ Compoint, tôi ra Công viên Monceau, cách đó không xa lắm, cũng nằm trên quận XVII. Đây là một khu vườn không rộng như vườn Luxembourg nhưng cổ kính, với những hàng cây cổ thụ hai người ôm không xuể. Vườn đầy hoa rực rỡ dưới ánh nắng. Các bức tượng rêu phong thách đố mưa nắng, khách ra vào viếng thăm đông như trảy hội. Vô số các hàng ghế băng đều đã có người ngồi. Lặng lẽ, tôi ngắm nhìn những hàng cây cổ thụ, trong đầu hình dung Bác mỗi chiều sau giờ làm việc nhọc nhằn thường ra chốn này thư giãn: Bác đã đứng dưới cây nào đây? Đứng ngắm bức tượng của Victor Hugo, hay một ông thần nào đó trong truyền thuyết cổ Hy Lạp để mơ về một ngày độc lập của nước mình, dân chúng thoát khỏi lầm than, xiềng xích…, chiếc ghế nào Bác đã ngồi để nghiền ngẫm những tác phẩm của Zola, của France, của Dicken, Shakespeare, Hugo hay Romain Rolland, hay những bài báo về chính trường Pháp, về giai cấp vô sản thế giới?… Và đây cũng là nơi mà nhân chuyến viếng thăm nước Pháp năm 1946, trong những ngày lưu trú tại khu này, Bác đã được bà con kiều bào đón tiếp nồng nhiệt. Sáng sáng Bác dậy từ buổi sớm tinh mơ, chạy tập thể dục trong vườn này, đến lúc về, dùng trà, cà phê xong rồi thì các anh em bà con bắt đầu mới thức dậy.

Công viên Monceau

Chiếc ghế nào Bác đã từng ngồi?

Tượng trong công viên Monceau

Tôi lại rời khu công viên yêu kiều ấy để đến Khách sạn Royal Monceau, nằm trên Đại lộ Hoche, thuộc quận XIII. Cả khu nhà sang trọng đang trong thời kì sửa sang, giàn giáo ngổn ngang. Tôi bị những người cai quản công trường cấm vào, nhưng sau khi nghe tôi giải thích là chỉ muốn vào xem khu tiền sảnh thế nào thôi thì họ đã đồng ý. Mặc dù những cây cọc xếp lộn xộn đây đó, nhưng tôi vẫn nhận ra cả một khu mênh mông. Chính nơi đây, vào ngày 25/6/1946, Hồ Chí Minh, với tư cách là người đứng đầu nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã có cuộc họp báo chính thức, và hôm đó Bác đã tặng cho tất cả những người phụ nữ có mặt tại đó mỗi người một bông hoa hồng. Phóng viên tờ báo Le Monde của Pháp đã đưa tin: Bác là “một con người dễ mến và kín đáo, có phong thái như một vị quan hiền từ”. Ngày 13/7 cùng năm đó, cũng nhân một cuộc họp báo Bác Hồ đã tuyên bố: “Tôi đã luôn luôn sống lén lút. Và tôi đã chỉ ra khỏi bóng tối vào ngày 20 tháng tám năm 1945”. “Thế ông đã bị vào tù chưa?”. “Ồ, có chứ, khắp nơi, mỗi nơi một ít. - Có lâu không? - Trong tù thì bao giờ cũng lâu…”

Khách sạn Royale Monceau đang thời kỳ sửa chữa

Rời khách sạn sang trọng, tôi cho xe chạy vòng quanh Khải Hoàn Môn rồi chạy xuống dọc Đại lộ Champs Élysée. Cũng ngày 13/7 năm ấy, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã đến đây đặt vòng hoa bên tượng đài các liệt sĩ vô danh. Ngày hôm sau 14/7, Bác đã có mặt trên khán đài chính thức tham dự cuộc diễu binh tuần hành mừng ngày Quốc khánh Pháp. Tôi đến Montreuil, một thành phố xanh mát nằm cạnh Pari. Tại đây, hình bóng đất nước Việt Nam và Bác hiện lên rõ rệt, ta có thể thấy cả những khóm chuối, khóm trúc, vườn cây ổi, cây na… Có nhà bảo tàng lịch sử sống (Musée de l’histoire vivante), nơi trưng bày những hình ảnh về lịch sử Việt Nam trong thời bị thực dân đô hộ. Rồi tôi cũng đã đến thành phố Fontainebleau, một thành phố khá xa Pari, nơi diễn ra cuộc Hội nghị đàm phán Hòa bình năm 1946. Thành phố tuyệt vời với lâu đài Hoàng gia cổ kính thâm nghiêm, nền kiến trúc với phong cách La Mã và lấy khuôn mẫu từ thành phố Florence của Italia. Những bức tranh tường thật hoàn mỹ, những hình chạm, điêu khắc gần như có một không hai trên thế giới. Khu công viên rộng lớn có hồ nước trong xanh, yên tĩnh.

Năm 1919, Bác đã cùng hoạt động với các nhà lãnh đạo Công đoàn đổi mới và theo lời khuyên của Paul Vaillant-Couturier, Người đăng trên tờ L’Humanité các bài như “Kỉ niệm của một người viễn xứ” và vở kịch nổi tiếng “Con rồng tre ”. Người cũng hợp tác với tờ Populaire và trở thành người bạn thân thiết của Jean Longuet, cháu nội của Các Mác. Tôi đến Versailles, nơi mà nhân danh người đại diện của “Hội những người An Nam yêu nước tại Pháp”, Người đã đưa ra bản yêu sách của nhân dân An Nam gồm tám điểm, đòi nhà cầm quyền Pháp và những quốc gia khác tham dự Hội nghị Hòa bình Versailles phải công nhận những quyền cơ bản của dân tộc Việt Nam.

Tôi đến viếng thăm thành Tours, nơi mà ngày 26/12/1920 Bác đã tham gia Hội nghị của Quốc tế Cộng sản. Tại đây, Bác đã tranh luận rất nhiều nhưng chủ yếu vẫn trên tinh thần đòi quyền cho các dân tộc bị áp bức, nhất là Đông Dương thời đó. Cũng từ Hội nghị này, cùng với một nhóm cựu thành viên Đảng Xã hội Pháp, trong đó có Duclos, Vaillant-Couturier, Marty… Người tham gia thành lập Đảng Cộng sản Pháp. Như vậy, Nguyễn Ái Quốc đã trở thành thành viên đảng Cộng sản đầu tiên của Việt Nam.

Còn nhiều nơi khác, Người đã từng sống, từng ghé qua, nhưng tôi chưa đến được, thầm nhủ lòng sẽ cố gắng đến thăm như thành phố miền tây nam nước Pháp, như Biarritz mà vào năm 1946 ấy, do các nhà cầm quyền Pháp đã có chủ ý không hợp tác với Phái đoàn của Việt Nam, ra lệnh cho phi cơ đến đó chứ không phải đến thẳng Pari như dự định. Bác đã tận dụng dịp này để thăm viếng bà con Việt kiều nơi đây và đi thăm thú thành phố biển quay ra Đại Tây Dương hùng vĩ này và thăm cả thành phố Lourde huyền thoại. Hay, ngôi nhà của người bạn lớn của Bác là Raymond Aubrac, nằm ở vùng nông thôn ngoại ô Pari, nơi Bác đã đề nghị được đến ở vào giữa tháng 8 cho đến tận lúc trở về nước vào ngày 15/9/1946. Để tránh xa những cảnh ồn ào rắc rối của chính trường và đô hội, Người chỉ vào Pari khi có công việc chính thức. Bác được miêu tả là thường dậy từ buổi bình minh, ngồi thoải mái trên thềm đá, theo cách của người Việt Nam và đọc báo chí được đem đến từ Pari, Người đọc rất nhiều, và ngồi đọc như vậy suốt nhiều giờ liền không nghỉ. Hay một quán ăn Việt nam nằm gần tòa nhà Mutualité mà Bác thường ghé thăm và có một thời, người ta gọi đó là quán cụ Hồ.

Tôi cũng muốn thăm lại thành phố Toulon, nơi Người đã đến để lên con tàu chiến hạm Dumont d’Urville trở về nước vào tháng 9/1946, trong sự trầm tư vì đã rong ruổi khắp nơi trên đất Pháp trong gần ba tháng trời, đấu tình đấu lí hết lời với các nhà cầm quyền Pháp mà vẫn không đạt được thành công như ý nguyện.

Năm tháng qua đi, mọi thứ đã đổi thay, những nơi Bác ở, những con đường Bác qua giờ đã thay hình đổi dạng, nhưng khi đến đó, tôi cảm thấy dường như Người vẫn hiện diện đâu đây, với hình dáng của một thanh niên cao gầy có đôi mắt thông minh sáng ngời - người thanh niên ấy đã dành cả quãng đời tuổi trẻ của mình bôn ba xứ người để tìm con đường cứu nước cho dân tộc Việt Nam.

Theo TẠP CHÍ ĐỐI NGOẠI (5/2010)