Thăm nhà tỉ phú Hòa Thân

Rút từ tập Refresh cuộc đời (Công ty Truyền thông Hà Thế liên kết NXB Hội Nhà văn 2009) của nhà báo Phan Thế Hải

THĂM NHÀ TỈ PHÚ HÒA THÂN

Ngày thứ tư ở Bắc Kinh, sau khi đã hoang phí sức lực cho cuộc chinh phục Vạn lí Trường Thành, chúng tôi thăm nhà tỉ phú Hòa Thân, một nhân vật huyền thoại về tham nhũng không chỉ trong sử sách mà còn được xuất hiện nhiền lần trên phim ảnh.

Nếu như Vạn Lí Trường Thành là sự vĩ đại của tư tưởng điên rồ, sản phẩm
của một nền chính trị phong kiến độc tài thì nhà Hòa Thân là sự vĩ đại của tham nhũng, sản phẩm của sự thao túng quyền lực, hệ quả tất yếu của chế độ độc tài.

Giấc mộng quan trường

Nằm ở bên phải Tử Cấm Thành, nhà Hòa Thân nằm trong một con ngõ không lớn lắm. Chúng tôi phải mất năm phút đi bộ từ đường lớn vào. Đó là một quần thể kiến trúc gồm hàng trăm công trình lớn nhỏ nằm trong khuôn viên rộng lớn được thiết kế cầu kì như một bức tranh thủy mặc. Khoan hãy nói chuyện giá trị nghệ thuật của những công trình kiến trúc, riêng cái khuôn viên 6 héc ta ở ngay trung tâm thủ đô đã là một tài sản mà không phải ai cũng có thể có được.

Khuôn viên nhà Hòa Thân là cả một hệ thống tòa ngang dãy dọc, liên kết giữa những ngôi nhà cầu kì là hệ thống hành lang đi bộ có mái che được lợp ngói máng truyền thống vẫn thường thấy ở Tử Cấm Thành. Cùng với nhà cửa là khuôn viên với hệ thống núi non, hồ nước cây xanh không kém gì vườn thượng uyển. Câu chuyện của cô Phương Tú như gợi mở cho chúng tôi tìm đọc những cuốn sách viết về Hòa Thân đang được bày bán ở trong khuôn viên. Tại đây tôi phát hiện ra không ít điều thú vị về vị quan Thượng thư nổi tiếng này.

Xuất thân từ tầng lớp bình dân, thuở nhỏ, ông đã phải nếm đủ dư vị đắng cay của con nhà nghèo. Ba tuổi mất mẹ, mười tuổi mất cha, ở với ông nội, gia cảnh khốn khó. Tuy phải vay mượn nhưng Hòa Thân vẫn quyết tâm theo đuổi con đường học hành và nuôi mưu đồ làm việc lớn. Vì thế, ngay từ thời trai trẻ ông đã “Rèn tâm dũa chí, tôi luyện bản thân”. Đây cũng chính là cách để giúp con người ta dù ở trong cảnh ngộ đen tối nhất vẫn có thể đạt được ý nguyện, bước trên con đường thăng quan tiến chức.

Còn nhớ, trong một cuốn sách viết về Hòa Thân có đoạn: Có lần, con trai của một vị đại viên viết bài thơ chế giễu thầy giáo nhưng lại nói do Hòa Thân làm. Thầy giáo thẹn quá hóa giận, không để Hòa Thân giãi bầy, liền lấy thước đánh Hòa Thân một trận. Thấy một ông thầy giáo có chữ nhưng khi giận chỉ biết trút lên đầu học trò, Hòa Thân tức lắm nhưng không dám gây chuyện với con nhà đại quan. Những vết lằn roi trên người Hòa Thân cũng chính là vết thương trong trái tim ông, càng nung nấu trong ông ý chí quyết tâm vượt lên hơn người.

Khi Hòa Thân một mình đi khắp nơi để vay mượn, sự cư xử của mọi người đối với hai anh em ông đã khiến ông nhận ra rằng: trong một xã hội như thế này thì điều quan trọng nhất là tiền tài và quyền lực. Chỉ khi nào có được hai thứ ấy thì mới có thể được người khác tôn trọng, mới có thể chiếm được tình cảm của con người, mới có thể khiến những con người của thế lực kia khuất phục và nịnh nọt mình. Từ đó tiền bạc và quyền lực đã thực sự trở thành mục tiêu quan trọng nhất trong cuộc đời của Hòa Thân.

Khi đã có chút chữ nghĩa, ông tìm cách len lỏi vào chốn quan trường bằng một chân vệ úy (phu khênh kiệu cho nhà vua). Trong một lần vua Càn Long ra câu đối, Hòa Thân là người duy nhất có vế đối hay, khiến vua chú ý. Do khuôn mặt ông bầu bĩnh, hao hao khuôn mặt phụ nữ khiến Càn Long liên tưởng đến người thiếp yêu của mình đã bị tội chết trước đó. Hòa Thân được Càn Long ưu ái, coi như đệ tử thân tín, mọi việc lớn nhỏ của triều đình đều hỏi ý kiến Hòa Thân.

Bi kịch của quyền lực và tiền bạc

Mới 25 tuổi, lọt vào mắt xanh của Càn Long, Hòa Thân đã không ngừng thăng tiến. Năm 27 tuổi đã đạt đến chức quan Đại thần quân cơ. Tính ra trong 23 năm làm quan, Hòa Thân được thăng 27 bậc, được Càn Long phong làm Đại học sĩ kiêm Thượng thư Bộ lại, (gần như Tể tướng, đời Thanh không dùng chức này). Thông minh, khôn khéo, mưu mô, hay điểm chỉ, Hòa Thân nắm được hết chức vụ lớn trong triều. Có con gái đính hôn với một hoàng tử, nên Hòa Thân nói cái gì Càn Long cũng nghe, triều thần ai cũng sợ ông. Bọn tay chân của Hòa Thân ở triều đình và khắp các tỉnh mua quan bán chức, cướp bóc dân chúng đều đem về dâng quan Thượng thư. Có tiền, ông tổ chức xây cất dinh thự theo ý thích của mình và với một phương châm nổi tiếng: “Cái gì nhà vua có, Hòa Thân phải có, cái gì nhà vua không có, Hòa Thân càng phải có”.

Từ một người bình dân, nhờ nỗ lực phấn đấu trở thành nhân vật quan trọng nắm hết những thực quyền của vương triều Đại Thanh, “dưới một người mà trên vạn người”. Cuộc đời Hòa Thân như một câu đố, đầy những truyền kì và cũng đầy những nghi vấn. Ngay cả dinh thự của ông vẫn là một công trình kiến trúc đầy những ý tưởng huyền bí cho đến giờ vẫn là một đề tài khám phá của các nhà nghiên cứu.

Là người sắp xếp lịch làm việc của nhà vua với quan chức các tỉnh, mọi việc cần có quyết định của Hoàng Đế đều phải qua tay Hòa Thân. Có thể nói Hòa Thân là trung tâm của việc mua bán quyền lực, phân bổ ngân sách. Chính vì thế mà bất cứ ai muốn được việc phải làm hài lòng Hòa Thân. Hầu như mọi tặng phẩm tiến vua đều qua tay ông. Đưa cho vua cái gì là quyền của ông ta. Sử cũ chép lại, sau khi Càn Long chết, Gia Khánh đã ra lệnh bắt giam Hòa Thân. Biết không thể thoát tội, ông đã khai ra một phần gia sản gồm 67 triệu lạng bạc, 27.000 lạng vàng, 456 hồng ngọc, 113 lam ngọc, 56 chuỗi ngọc trai.

Bị tra, Hòa Thân mới khai chỗ chôn giấu, cuối cùng cũng thống kê được gia sản là 900 triệu lạng bạc, ấy là chưa kể hằng ngàn bảo vật lặt vặt khác như chén đĩa, áo dã lông, đồ đạc, 23 tiệm cầm đồ và 13 tiệm bán đồ cổ để người nhà hắn đứng tên. Để tiện so sánh, ta hãy nhớ lại rằng, dưới thời nhà Minh, mỗi năm ngân sách Trung Quốc chỉ thu được khoảng 4 triệu lạng bạc. Số lượng tài sản khổng lồ của Hòa Thân tương đương với hàng chục tỉ USD, sánh ngang với người giàu nhất hành tinh hiện nay là Bill Gate. Cùng với vàng bạc châu báu, Hòa Thân còn có 18 bà vợ, trong đó có 3 bà là người Nga. Trong một chế độ độc tài, khi người ta thâu tóm quyền lực, tiền bạc sẽ đổ về nhanh hơn bất cứ một con đường làm giàu nào khác.

Bi kịch của quan Thượng thư Hòa Thân tưởng như là một bài học lớn cho các thế hệ đời sau về tham vọng quyền lực và tiền bạc, nhưng khi chưa có một cơ chế hữu hiệu giám sát, bệnh cũ vẫn có cơ hội sinh sôi. Cách nhà Hòa Thân không xa là dinh thự của Giang Thanh, phu nhân của lãnh tụ Mao Trạch Đông. Tuy không có dịp vào đó nhưng nhìn từ ngoài vào có thể thấy đó là một quần thể kiến trúc hoành tráng, quy mô không kém gì nhà Hòa Thân. Sinh năm 1914 tại tỉnh Sơn Đông, sau Hòa Thân gần hai trăm năm nhưng con đường quyền lực giữa hai người có khá nhiều điểm tương đồng.

Cũng giống như Hòa Thân, Giang Thanh xuất thân từ tầng lớp bình dân, leo lên quyền lực bằng cách tiếp cận với Mao Trạch Đông. Nếu như Hòa Thân thao túng chính trường Trung Quốc bằng cách tham vấn cho Càn Long trong mọi lĩnh vực thì Giang Thanh dựa vào cái bóng của lãnh tụ vĩ đại, làm rung chuyển cả đất nước Trung Hoa trong 10 năm Đại cách mạng Văn hóa vô sản. Cũng như Hòa Thân, sau khi Mao chết không lâu, nhóm bốn tên bị bắt, Giang Thanh phải ngồi tù và bà đã thắt cổ tự vẫn năm 1991 tại nhà riêng trong khi vẫn bị quản thúc.

Chống tham nhũng - bài học của Gia Khánh

Năm 1735, ở tuổi 89, Càn Long giao lại vương quyền cho con trai là Gia Khánh. Một năm sau, Càn Long mất. Khi Càn Long vừa nằm xuống, chưa kịp chôn thì Gia Khánh đã ra lệnh bắt giam Hòa Thân. Thản nhiên nhận hết tội, chịu án thắt cổ, Hòa Thân còn bảo sẽ được xuống hoàng tuyền thờ chủ cũ.

Hành vi của Gia Khánh thời bấy giờ được dư luận đánh giá rất cao và cho rằng, ông là người kiên quyết đoạn tuyệt với sự thối nát của triều đình quan lại. Bằng quyết tâm chống tham nhũng, ông hi vọng sẽ giữ cho chế độ quân chủ trường tồn. Nhưng có điều ông không hiểu, việc Hòa Thân chỉ là biểu hiện của tham nhũng chứ không phải là nguyên nhân của tham nhũng. Chống tham nhũng mà chỉ chống biểu hiện của nó thì giống như một câu chuyện đùa dai. Bởi vậy mà dưới thời Gia Khánh, Trung Quốc không khá hơn các triều đại trước mà còn tồi tệ hơn. Không những thế, Gia Khánh còn bị một nhóm cung nữ tổ chức ám sát nhưng không thành.

Một cán bộ của khu di tích Hòa Thân cho biết, ngày bình thường có khoảng 3.000 lượt khách tới thăm nhà Hòa Thân, vào những ngày lễ, số lượng khách còn lớn hơn. Còn sách viết về ông thì được phát hành hàng vạn bản. Đó là chưa nói đến chuyện những bộ phim dài tập như: “Tể tướng Lưu Gù”, “Bản lĩnh Kỉ Hiểu Lam”... vẫn được phát trên các kênh truyền hình của Trung Quốc. Câu chuyện về bả danh lợi của Hòa Thân tưởng là quá đủ cay đắng để nhắc nhở cho đời sau, nhưng không hẳn vì thế mà nạn tham nhũng bớt đi. Ngay cả xã hội Trung Quốc trong thời đại ngày nay, mỗi năm vẫn có hàng trăm vụ án tham nhũng được đưa ra ánh sáng. Cái quan trọng là cơ chế đẻ ra nó chưa được giải quyết thì câu chuyện cổ tích cũ vẫn được viết lại với quy mô ngày một lớn hơn, tinh vi hơn.

09/2006