Vấn đề thơ cũ/ thơ mới hiện nay

1. Có một thực tế là mấy năm nay trong danh mục giải thưởng văn học của Hội nhà văn, thể loại thơ thường để trống. Căn cứ vào đó, báo chí cho rằng đó là một tình trạng đáng lo ngại của thơ với các từ ngữ như "mất mùa", "mất giá", "ảm đạm"...

Tôi không cho rằng những đánh giá đó là đúng. Thường thì giọng của báo chí là hay nói quá lên so với thực tiễn. Việc mà Hội nhà văn không trao giải hằng năm cho thơ mấy năm nay cũng không có nghĩa là thơ mất mùa hoặc không có thành tựu. Chứng cớ là, có một số đơn vị tư nhân đã đứng ra tổ chức các cuộc thi và được nhiều cây bút trẻ hưởng ứng, trong số đó có những tập thơ rất khá, cộng với một số tập thơ in ấn tự do khác cũng vậy.
Xét giải thưởng Hội nhà văn (ở các thể loại) là chỉ xét những tác phẩm của cá nhân hoặc các nhà xuất bản gửi lên dự xét giải thôi, chứ còn có không ít tác phẩm người ta không đưa lên tham dự kia mà, tức là người ta đứng ngoài cuộc, không có ý định tham gia xét giải. Thế thì làm sao có thể căn cứ vào đó để khẳng định bằng những phán xét đầy cảm tính kia được.
Thơ hiện nay vẫn có đời sống của nó với nhiều sinh lực.

2. Có một số người cũng đặt ra vấn đề: liệu đã có thể phân chia thơ hiện nay ra thành hai cực mới và cũ được chưa? Nêu ra câu hỏi này không phải không có lý. Khi ta đọc vào một số bài thơ hiện nay, nhất là thơ của các cây bút trẻ, chưa nói đến những bài cố làm theo cách lạ (đồ hình, phụ âm, sắp đặt, thị giác...), chỉ căn cứ vào những bài làm theo thể tự do thôi, cũng đã thấy điệu thơ, hơi thơ có khác so với thơ của lớp các nhà thơ trưởng thành trong những năm chống Mĩ. Khác thì đã có. Nhưng bảo là đã mới hoàn toàn chưa, thì còn lắm băn khoăn.
Theo tôi nghĩ, chưa thể gọi thơ mới / thơ cũ như cách gọi thời kỳ 1930-1945 được. Ngày đó, gianh giới mới / cũ tương đối rạch ròi. Nó căn cứ vào mấy điểm mà thơ Mới có được:
1) Thơ Mới ra đời từ một tinh thần mỹ học mới: Cái tôi trong sự đối lập quyết liệt với cái ta cũ, làm nên một điệu hồn mới (tự do biểu hiện cảm xúc con người cá nhân một cách thành thực nhất), từ đó sinh ra thể thơ mới (thơ tự do) với những cách biểu đạt mới (hệ lời mới).
2) Thơ Mới có cả một phong trào to lớn cuốn hút nhiều người, trong đó có nhiều tài năng lớn, có những tài năng xứng đáng làm chủ soái.
3) Thơ Mới có những thành tựu sáng giá (tác giả, tác phẩm) để bảo hiểm cho những tuyên bố, tuyên ngôn, tranh luận, khẳng định của họ.

Nhìn vào thơ ngày nay, việc đang đổi mới, đang cách tân đã nhìn thấy khá rõ. Nhưng chưa thấy xuất hiện "thủ lĩnh" với những tuyên ngôn mỹ học sâu sắc và thuyết phục, chưa thành phong trào mạnh mẽ và đông đảo, chưa có thành tựu sáng giá để khẳng định và làm chứng.
Theo tôi, hiện nay cả người sáng tác và người phê bình đang trong tình trạng lúng túng, hoang mang. Thơ nằm trong vùng cách tân chưa có những thành tựu đỉnh cao thực sự thuyết phục. Thơ bị coi là truyền thống (cũ) vẫn còn đang đồng hành, chung sống và không ít bài vẫn hay, vẫn có bạn đọc của nó.
Chắc là phải chờ đợi thêm thời gian nữa chăng? Cuộc cách tân nào cũng cần độ chín muồi. Thời thơ Mới trước kia, nếu tính rục rịch là phải kể từ những bài thơ dịch truyện ngụ ngôn La Fontaine của cụ Nguyễn Văn Vĩnh trên Trung Bắc tân văn năm 1928, bài Tình già của Phan Khôi trên Phụ nữ tân văn 1932, và sau đó phải chờ đến 1935 với sự xuất hiện của Thế Lữ, thơ Mới mới thực sự có đỉnh cao thuyết phục (theo cách tính của Hoài Thanh là phải mất đến 10 năm thơ Mới mới toàn thắng).
Cũng chỉ mong sao bây giờ xuất hiện một tài thơ trong vai trò dẫn đạo, thủ lĩnh kiểu như Thế Lữ. Đúng như Hoài Thanh nhận định: "Thế Lữ như vầng sao đột ngột hiện ánh sáng chói khắp cả trời thơ Việt Nam (...). Thế Lữ chỉ lặng lẽ , chỉ điềm nhiên bước những bước vững vàng mà trong khoảnh khắc cả hàng ngũ thơ xưa phải tan vỡ". Ai là người trong vai trò Thế Lữ của ngày hôm nay đây?

Tôi nghĩ, tình hình bây giờ đã hoàn toàn khác. Trong bối cảnh văn hóa đương đại hôm nay, khó có thể có cuộc cách tân thơ ca mang tính chất phong trào đột khởi và mạnh mẽ như thời thơ Mới 1930-1945. Thơ Mới trước đây là sản phẩm của một cuộc cách mạng trong thi ca. Thơ hôm nay không có cuộc cách mạng tương tự, mà diễn ra điềm đạm hơn, theo cách một quá trình tiệm tiến đi dần đến cái mới. Và kết quả cuối cùng của thơ mới hôm nay thế nào thì chưa rõ. Chưa ai dám đoan quyết diện mạo tương lai của nó thế nào dù rằng chỉ là phác thảo.
Tại sao có thể nói như vậy? Thời thơ Mới trước đây, do chúng ta có một cú va chạm lớn giữa gần 1000 năm thơ ca trung đại bản địa với thơ ca phương Tây, nên mọi thứ được giải phóng, sinh ra nhu cầu đổi mới thật khẩn thiết, theo đó sinh ra cuộc cách mạng thi ca như đã thấy. Bây giờ mọi trào lưu, trường phái đã và đang có trên thế giới cũng rất nhanh chóng có mặt ở Việt Nam, không thiếu một thứ gì, do thời đại thông tin toàn cầu mang lại. Ta đứng trong cùng không gian, có khả năng liên thông với những tìm tòi, cách tân vô cùng phong phú và liên tục của thế giới. Như vậy, sẽ không có va chạm văn hóa, không sinh ra những "cú sốc" văn hóa. Đó là một trong những lý do cắt nghĩa tại sao bây giờ ta khó có cuộc cách mạng thơ ca. Thêm nữa, thế giới bây giờ là đa cực, phi trung tâm, giải "đại tự sự", không có phong trào nào là độc tôn nữa đúng như tinh thần đề xuất của chủ nghĩa hậu hiện đại. Mọi tiếp nhận đã chủ trương không độc tôn, không cực đoan thì làm sao có thể diễn ra cuộc "cách mạng" được!

3. Nhìn lại, nói thơ Mới 1930-1945 là "một cuộc cách mạng", tức là so với chính ta thôi, với nền thơ ca trung đại Việt Nam kéo dài. Nếu đặt vào toàn cảnh thơ ca phương Tây, thơ Mới chủ yếu vẫn nằm trong khung khổ của chủ nghĩa lãng mạn phương Tây (cuối XVIII- nửa đầu thế kỷ XIX) - một trào lưu vào thời điểm đó đã thành quá khứ. Cũng vào lúc đó trên thế giới đã lại chứng kiến sự lụi tàn vừa mới xong của chủ nghĩa tượng trưng (cuối XIX- đầu XX), và chủ nghĩa siêu thực (những năm 20 của thế kỷ XX) rồi. Tinh thần của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực đó vừa ánh xạ vào Việt Nam được một ít, ảnh hưởng một ít lên vài tác giả, chưa ứng dụng được là bao thì xảy ra cách mạng tháng Tám. Đến như Hoài Thanh còn bỡ ngỡ và lúng túng trước những Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Đinh Hùng (những người ảnh hưởng ít nhiều của tượng trưng, siêu thực)...kia mà; nhóm Xuân Thu nhã tập và sau đó là Dạ Đài vừa khởi lên một chút lập tức lụi tắt. Ngày ấy, những lý thuyết mỹ học, văn học này khác của phương Tây vào Việt Nam thường là rất chậm, khi tới Việt Nam thì ở chính quốc, nó đã hoàn thành sứ mệnh và rút lui vào hậu trường nhường chỗ cho sự ra đời của những trào lưu khác. Do điều kiện lúc đó thông tin cách trở, nên các luồng gió tư tưởng đến được Việt Nam khá thưa thớt, không đầy đủ và chậm phát huy ảnh hưởng.
Bây giờ thì không còn lo thông tin đến chậm nữa. Trong khi đó, tuổi đời của các trào lưu, trường phái ở phương Tây thường là ngắn. Tuy vậy, trong khoảng thời gian ngắn đó, chúng đã kịp rực sáng hết cỡ. Khi một trào lưu kết thúc, ảnh hưởng của nó vẫn còn có thể tiếp tục và chuyển hóa vào các lý thuyết mới tiếp đó.
Học hỏi thiên hạ, thể nghiệm làm mới là rất cần. Đó cũng là cách để tìm chính mình. Nhưng nếu cứ thấy người ta có cái gì là mình vồ vập cái đó, vậy thì chạy theo hết đời cũng không bằng người ta. Và chạy mãi thế nào được, mệt lắm chứ.
Cho nên, những người làm thơ hôm nay nên bình tâm suy xét, bắt đầu từ cái Việt trước đã, lấy cái Việt làm căn bản, đồng thời xem cái nào của thế giới nó phù hợp với thủy thổ tâm linh và văn hóa của ta, với tiếng mẹ đẻ ngàn đời của ta để mà thể nghiệm, để làm sao đẻ ra được thứ thơ tiếng Việt hiện đại, thơ mang tính Việt hiện đại. Đó là điều cốt tử mà những khát vọng cách tân chân chính đều muốn hướng tới.

---
Những ngày áp Tết Canh Dần

V.G
(Bản đầy đủ tác giả gửi vietvan.vn. Đã đăng trên Văn nghệ trẻ số 4, ra ngày 24-1-2010)