NGƯỜI TỐT THỜI NAY HIẾM THẾ Ư?

Tôi có một anh bạn Việt kiều mê phim ảnh, văn chương Việt Nam nhất mực. Dù định cư ở Canada, nhưng những bộ phim hay, những cuốn tiểu thuyết, thơ ca nổi tiếng Việt Nam anh tìm đọc, xem bằng được. Năm rồi về nước, trò chuyện với tôi, anh than vãn:
- 2, 3 năm mình mới được về nước một lần thấy sự đổi thay của đất nước, con người Việt Nam ngày càng tốt đẹp mình thật tự hào, xúc động. Vậy mà xem phim ảnh, văn chương của văn nghệ sĩ nước mình sao thấy nhiều người xấu, kẻ ác đến thế, nhiều tệ nạn xã hội, tội ác thật ghê người? Chả lẽ người tốt ở nước ta bây giờ hiếm thế ư?
Tôi nghe mà giật mình. Ngẫm lại, thấy bạn tôi nói đúng quá: phim ảnh của ta mấy năm gần đây chỉ nghe tên đã phát "hãi", nào: "Gái nhảy", "Trai nhảy", "Nữ tướng cướp", "Nụ hôn thần chết", "Vũ điệu tử thần", "Chuông reo là bắn"… Phim truyện truyền hình trên màn ảnh nhỏ, những: "Ma làng", "Luật đời", "Đất thiêng", "Sát nhân giấu mặt", "Sát nhân có tài mở khoá", "Phi đôi con chuồn chuồn", "Chạy án"… Các nhân vật chính trong phim là Nữ tướng cướp, Gái nhảy, Các tay anh chị Maphia, Giang hồ cộm cán… Nhẹ hơn cũng là các quan chức, giám đốc, cán bộ thoái hoá, biến chất, tham nhũng, xảo quyệt, tàn ác… Cái xấu như thác lũ cuốn trôi tất cả! Ở lĩnh vực văn chương, các tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca… cũng bị hội chứng tương tự. Nhiều tác phẩm viết về cái xấu, cái ác gây "sốc" với người đọc, làm các nhà phê bình tốn nhiều giấy mực phân tích, mổ xẻ như tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn, Nguyễn Đình Chính, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương v.v… Rồi tập thơ "Dự báo phi thời tiết" của nhóm Ngựa Trời, thơ Nguyệt Phạm, Thanh Xuân, Vi Thuỳ Linh… và còn bao thứ "văn chương dung tục, phá phách" trên mạng… Đúng là cái xấu đang hoành hành lan toả, đẩy lùi những người tốt, việc tốt, những điều nhân văn, tốt đẹp của con người! Ngay cả lĩnh vực báo chí, nếu ta giở các tờ báo công an hàng ngày từ các tỉnh, thành phố đến Trung ương sẽ thấy số lượng các vụ án hình sự: tham nhũng, hối lộ, giết người, cướp của, buôn bán ma tuý, buôn bán phụ nữ trẻ em, lừa đảo, buôn lậu v.v… chiếm tới 40% lượng thông tin trên tờ báo đó. Chỉ cần nghe lời rao của mấy tay bán báo rong cũng đủ "ngất" rồi???
Chợt nhớ lại những năm đất nước ta kháng chiến chống Mỹ, có một câu nói đã trở thành lịch sử ai cũng nhớ: "Ra ngõ gặp anh hùng" cả dân tộc ta với khí thế hiên ngang, kiên cường từ trẻ em đến cụ già đều hăng hái lập chiến công có thể trở thành anh hùng! Chả lẽ, qua mấy chục năm những người anh hùng đó đã hoàn toàn biến mất? Đến bây giờ, ta sửng sốt bàng hoàng trước câu hỏi "người tốt bây giờ hiếm thế ư?".
Một câu hỏi cần được giải trình đầy đủ: Vì sao hình tượng những người tốt tích cực, những anh hùng đích thực trong cuộc sống lại không được ưu ái, phản ảnh, tái hiện trên lĩnh vực văn hoá nghệ thuật hôm nay?
a. Thử tìm hiểu quan điểm xây dựng sáng tạo các nhân vật điển hình tích cực trong lĩnh vực điện ảnh, văn chương.
Việc xây dựng được một nhân vật điển hình tích cực xuyên suốt tác phẩm có sức hấp dẫn, lôi cuốn, thuyết phục người xem là một việc khó, không đơn giản: nhiều bộ phim về chiến tranh, lịch sử có đề cập đến hình ảnh những người anh hùng, những người tốt đều gượng ép, giả tạo, qua quýt làm người xem chán nản khó chấp nhận? Trong văn chương cũng vậy, hình ảnh người tốt thường mờ nhạt, thiếu sức thuyết phục, không tạo được ấn tượng với người xem. Ngược lại, một loạt các nhân vật phản diện, xấu xa, nhố nhăng lại được các nhà làm phim, các nhà văn tập trung xây dựng tô vẽ thật hấp dẫn trong tác phẩm của mình. Nhiều bộ phim, tiểu thuyết sặc mùi bạo lực, tình ái rẻ tiền, họ đua nhau khai thác bản năng, dục vọng thấp hèn, xấu xa của con người và cho đó là tìm tòi, sáng tạo, cách tân? Phải chăng vì thế mà những phim "Nữ tướng cướp", "Trai nhảy", "Gái nhảy", "Nụ hôn thần chết" nổi tiếng? Một truyện ngắn "Bóng đè" cũng làm khuynh đảo, xôn xao dư luận? Trong khi đó những anh hùng, người tốt, việc tốt trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa lại không được chú ý. Có những kịch bản về đề tài chiến tranh, xây dựng CNXH không được sử dụng với lý do là đề tài cũ, không hấp dẫn được khán giả? Họ kêu làm phim về chiến tranh kinh phí tốn kém, vất vả v.v…? Quan điểm đó được các nhà lãnh đạo, quản lý, văn học nghệ thuật chấp nhận, ủng hộ? Phải chăng vì thế hình tượng những người anh hùng, người tốt việc tốt thưa vắng dần… trở thành hiếm hoi trong điện ảnh và văn chương?
(Ví dụ: Người ta sẵn sàng bỏ ra số tiền khổng lồ để nhập khẩu kịch bản nước ngoài, cho chút hương vị Việt Nam vào để sản xuất hàng trăm tập phim có tính chất thương mại, giải trí xoàng xĩnh nhưng được công chiếu ngay trên cả VTV1, VTV3 mà không hề chú ý đến hồi âm, thái độ của người xem? Có khán giả hỏi tôi: "Sao lại có thể bỏ tiền tỉ ra để làm mấy chục tập phim "Chạy án" để kể về sự sa đoạ, nghiện ngập, ăn cắp tiền Nhà nước của một cậu công tử, phải chăng vì nó là con ông thứ trưởng và bà vợ đồng bóng, dâm đãng? Lãnh đạo của mấy ngành công an, kiểm sát, toà án ở một tỉnh chỉ loay hoay quanh một vụ chạy án như thế đúng hay sai? Rồi chuyện quảng bá cho lối sống hưởng lạc giàu sang của Tôni Nguyễn của Lê Thanh (như việc nuôi hổ làm cảnh) đó là sự tố cáo hay tuyên truyền? Các nhà lãnh đạo văn hoá có chú ý đến tính hai mặt của một vấn đề??)
Hiện thực của cuộc sống đương đại Việt Nam có biết bao vấn đề cần được phản ảnh, phân tích, mổ xẻ… sao chúng ta lại né tránh, rẽ sang những chuyện ở mãi đâu đâu để giải trí, cười cợt thản nhiên như thế? Tôi thấy việc thành lập Hội đồng lí luận văn học nghệ thuật Trung ương và đợt phát động học tập làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh là vô cùng cần thiết. Chỉ có điều, hình như hơi chậm với bước đi của văn học nghệ thuật, cho nên mới có tình hình hàng chục năm nay hình ảnh con người Việt Nam anh hùng đã vắng bóng trên các tác phẩm văn chương, điện ảnh? Chúng ta rất cần sự quan tâm, định hướng, uốn nắn nghiêm túc về phương hướng sáng tác của Đảng, Nhà nước với văn nghệ sĩ để có một nền văn học nghệ thuật lành mạnh, đậm đà bản sắc dân tộc!
b. Mấy đề xuất đẩy mạnh việc xây dựng các nhân vật anh hùng, những điển hình người tốt việc tốt trong văn hoá nghệ thuật.
Ngoài việc định hướng, uốn nắn về quan điểm sáng tác, đề nghị những nhà lãnh đạo, quản lý văn hoá tổ chức nhiều cuộc thi, các trại sáng tác, chú trọng đầu tư vào đề tài viết về những người anh hùng đích thực trong cuộc sống. Chúng ta có nhiều nhà khoa học lớn, các nhà văn, nhà thơ lỗi lạc, những anh hùng lao động có công xây dựng đất nước… Trong cuộc sống hàng ngày có biết bao gương người tốt việc tốt: các nhà doanh nghiệp lớn làm từ thiện, những bà mẹ nuôi hàng chục trẻ mồ côi, những người tàn tật vượt khó làm nên sự nghiệp, những trí thức, công nhân, nông dân giỏi trên mặt trận sản xuất v.v…Vậy sao chúng ta không có những bộ phim, tác phẩm phản ánh, tái hiện về họ? Năm tháng sẽ qua đi mà không lưu giữ được hình ảnh về họ minh chứng cho một giai đoạn lịch sử, điều ấy là thiếu sót lớn của Văn học Nghệ thuật!
Gần đây có những cuộc thi viết "bút ký" của báo Văn nghệ viết về những con người mới; cuộc thi "truyện ngắn", "tiểu thuyết" của Tạp chí Văn nghệ Quân đội về đề tài chiến tranh, những đầu tư của Hội nhà văn, của Hội Điện ảnh Việt Nam cho một số tác giả kịch bản, công trình có đề tài tích cực về lịch sử, chiến tranh, thiếu nhi, vùng sâu vùng xa… Đó là những việc làm tích cực, định hướng cho sáng tạo của văn nghệ sĩ hôm nay.
Hưởng ứng cuộc vận động "học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh", hơn lúc nào hết cần có sự hướng dẫn, quan tâm của các nhà lãnh đạo văn học nghệ thuật bằng các việc làm, chính sách cụ thể.
Sẽ có một mùa bội thu nếu ta gieo hạt tốt, chăm sóc đầy đủ. Hy vọng, những ngày tới chúng ta sẽ được thấy hình ảnh con người Việt Nam anh hùng đậm đà bản sắc dân tộc sẽ chiếm lĩnh mặt trận văn học nghệ thuật Việt Nam hôm nay.