"Văn giới hãy làm đi, đừng chờ đợi ai khác..."

Để có tác phẩm văn học "để đời" rõ ràng không phải chuyện chỗ đứng chỗ ngồi, già hay trẻ, nhận được hỗ trợ bao nhiêu, mà cái trước nhất chính là sự rung cảm của Nhà văn trước hiện thực, họ có vượt qua được những suy nghĩ thiệt hơn tầm thường, có khát vọng sáng tạo để dám viết những gì đang diễn ra trong đời sống đương đại.

Thông tin về Đại hội Nhà văn lần thứ VIII sẽ khai mạc đầu tháng 8 rình rang trên một số mặt báo thêm một lần kích thích sự tò mò của công luận mòn mỏi chờ đợi một sự đổi mới lớn của văn học đặt ra từ nhiều chục năm qua.

Không thể phủ nhận, trong những giai đoạn chuyển mình của dân tộc, văn học luôn xác lập được vị trí cao trong xã hội và trong lòng người đọc. Nhưng đó đã là chuyện của quá khứ nhiều năm về trước.

Cứ nhìn thực tế thì rõ. Nền văn học của chúng ta có vẻ đang ở thời kỳ trì trệ, cái cũ chưa hay bằng hôm qua, cái mới chưa xuất lộ. Cùng được thừa hưởng những giá trị của Đổi mới song với những gì diễn ra ở mảng sách văn học trong chừng mực cho thấy các Nhà văn của chúng ta vẫn chưa bắt kịp tiến trình này, nếu không muốn nói là đi sau nhiều ngành hoạt động khác.

Có lẽ từ những day dứt, và cũng nhằm cải thiện tình hình, từ năm 2007 Hội Nhà văn bắt đầu áp dụng hình thức đầu tư chiều sâu hay còn gọi là đầu tư tác phẩm chất lượng cao với mức cao nhất là 25 triệu đồng/người.

Nhưng những hỗ trợ thiết thực đó dường như vẫn chưa tạo được dấu ấn bao nhiêu về "chiều sâu sáng tác" trong văn giới. Nói như thế không có nghĩa là Việt Nam không có nhà văn hay, không có tác phẩm tốt, nhưng vẫn không tìm ra được những tác phẩm văn học lớn có giá trị khai mở. Phải chăng vì vậy, nên mỗi khi tổng kết, các báo cáo chính thức của cơ quan quản lý cũng phải thừa nhận: "chưa có tác phẩm nào xứng tầm thời đại".

Có một điều khiến dư luận băn khoăn mãi là tại sao có những tác phẩm đoạt các giải thưởng văn học cao mặc dù người đọc không mấy mặn mà nhưng vẫn được xuất bản đều đều và nằm sắp hàng phủ bụi trên các giá sách. Ngược lại, không hiếm tác phẩm của những người viết không chuyên đầy cảm xúc trên nhiều trang báo cho thấy người viết đã nghiền ngẫm cuộc sống với tâm hồn có tính độc lập sáng tạo khá mạnh. Nhưng đáng tiếc trong số đó nhiều tác phẩm bị từ chối xuất bản với lý do này lý do khác, chứ đừng nói sẽ đoạt được giải thưởng nào.

Thêm một nghịch lý là khi văn đàn quá thiếu vắng những tác phẩm xúc động lòng người thì trên mặt báo lại thừa thãi những chuyện ầm ĩ vì tranh cãi bản quyền tác giả giữa các Nhà văn với nhau, chuyện Nhà văn nọ nói xấu, bới móc Nhà văn kia, thậm chí có người còn dùng cả ngôn ngữ chân tay để tranh cãi thiệt hơn.

Việc một vài cá nhân đòi làm rõ khoản hỗ trợ sáng tác phân chia thế nào trong Đại hội Nhà văn sắp tới cũng dễ làm nảy sinh cảm giác Nhà văn đang bị thị trường hóa. Còn những người nhận hỗ trợ để viết ra những tác phẩm thiếu bản lĩnh, làm văn chương minh họa chẳng khác gì cán bộ sáng tác.

Tự do đó là khoảng sinh tồn của ngòi bút. Ai cũng biết, sáng tác văn chương luôn cần một không gian có những đặc thù riêng, cụ thể là tính độc lập sáng tạo, tự do tư duy. Nhưng độc lập - tự do này không ngoại lực nào có thể tác động mà chính Nhà văn tự nhận ra.

Bởi vậy, mỗi khi đến kỳ Đại hội, nhiều độc giả yêu mến nền Văn học Việt Nam càng tỏ ra sốt ruột hơn, mong ngóng chờ đợi giới cầm bút ngồi lại cùng bàn thấu đáo trách nhiệm của Nhà văn với xã hội trong thời hội nhập, làm sao kéo giới trẻ gần gũi hơn với các giờ học Văn, làm sao để phát triển cá tính sáng tạo của văn nghệ sĩ, làm sao cho mỗi nhà văn không có cảm giác sợ cái gì đó khi muốn viết hết mình, đi đến tận cùng sự thật, không tự khoanh vùng cấm với sáng tác văn học. Đây là những câu hỏi cần đặt ra và phải được bàn tới cùng.

Từ đây nhìn lại mới thấy, không thể có được tác phẩm để đời, nếu thiếu vắng những tâm huyết lớn.

Xung quanh câu chuyện làm thế nào đó để nhà văn hòa nhập làm một với dòng chảy của đời sống hôm nay, chúng tôi xin trích dẫn phát biểu của một nhà nghiên cứu có uy tín với một nhà văn có tên tuổi, đại ý: "... Văn nghệ sĩ hãy làm đi, đừng chờ đợi ai khác. Tự mình mở ra không gian cho mình. Nếu đến bây giờ mà văn nghệ sĩ không cùng nhau "khoán" được một xã hội dân sự văn học để làm cái chuyện thông cảm nhau, "đọc nhau'" như anh đề nghị, thì chúng ta còn làm cái gì được nữa?...."

Xem ra đây mới chính là những chuyện cấp bách hàng đầu cần đặt ra thẳng thắn, luận bàn thấu đáo tại Đại hội Nhà văn sắp tới.