Nhập cuộc phê bình mở

1. Phê bình mở: Độc giả nhập cuộc đồng sáng tạo

Một tác giả, một tác phẩm xuất hiện, vấn đề văn học nghệ thuật đang nóng... nhận được ý kiến khen chê hay bị bỏ quên. Trên mạng internet! Kịp thời và nhanh nhạy là điều dễ thấy nhất của phê bình ở thời đại tin học. Nó mang ở tự thân đặc tính của báo chí.

Còn hơn cả báo chí. Bởi điều mà báo giấy không kham nổi thì báo mạng, website, blog đảm đương mà không hề hấn gì. Có cả không gian mênh mông cho người quan tâm vào cuộc. Tác phẩm mới lạ kêu đòi nhiều diễn giải khác nhau. Chẳng những không giới hạn về không gian, phê bình mở không giới hạn về thời gian.

Tác phẩm nghệ thuật như một thế giới mở tồn tại vô vàn khoảng trống và những điểm trơn trượt bất định, mời gọi sự chấp nối cùng các diễn ngôn khác nhau. Mạng internet dung chứa tất cả. Sự chắp nối và các điểm nhìn này được phát ra từ những kinh nghiệm, cảm xúc, tri thức rất khác nhau của nhiều thành phần độc giả khác nhau qua các lần thưởng thức khác nhau. Của kẻ vô danh hay người nổi tiếng, dân nghiệp dư hay chuyện gia hàng đầu.

Con người hôm nay mà trình độ thẩm định tác phẩm nghệ thuật đã được nâng cao đáng kể, không còn thưởng thức tác phẩm thụ động. Trên diễn đàn internet, không ai cầm cây gậy khua khoắng chỉ bảo, đe nẹt; tất cả đều bình đẳng trong một không gian mở. Dân chủ và không phân biệt. Ý kiến nào gửi trước thì được đăng trước, xóa nhòa lằn ranh đại chúng với đặc tuyển, chuyên hay không chuyên. Đại bộ phận các nhận định không bị biên tập hay sửa chữa.

Phê bình mở vừa tương tác với tác giả, với tác phẩm đồng thời tương tác với các tương tác khác...

2. Những suy nghĩ lạc thời

Lạc thời từ người sáng tạo cho đến nhà phê bình. Hai ví dụ khá tiêu biểu:

- Tác phẩm mình vừa đoạt giải: Mừng và đưa tin vui đi khắp. Đúng và đáng lắm, chẳng vấn đề gì cả. Nhưng khi nó được đưa lên mạng internet mổ xẻ và phê bình, thì ta có hành xử rất ngược đời. Ngược đời nên lạc thời. Ta chạy đầu này, đầu nọ thanh minh, ta hỏi ý kiến người này người kia rằng nó có vấn đề gì không? Ta phone cho những người phê bình ta để kêu oan, và cuối cùng ta nhờ đến sự can thiệp ngoài nghệ thuật.

- Một nhà thơ viết bài phê bình về thơ Inrasara, khá công phu và nghiêm túc. Vừa đăng lên mạng, mươi "độc giả" xúm vào bình luận. Hiếm bài phê bình về thơ Inrasara được hân hạnh như thế. Các bình luận có thể sai và đúng, hay và chưa hay, nghiêm túc hay bỡn cợt... đủ cả! Thế là nhà ấy lồng lộn lên, phone cho tôi: "Họ là ai? Họ không hiểu ý tôi! Ông phải có trách nhiệm về các phản hồi "vô trách nhiệm" này"! Vân vân... Nói sao cũng chẳng được.

Ta không hiểu thế giới hôm nay đã khác xưa lắm lắm! Thiếu hiểu biết, nên vô tình ta giết chết tác phẩm của chính ta. Người thưởng ngoạn tranh hay độc giả tập thơ sẽ không thèm ngó ngàng đến hay đọc tác phẩm ta nữa. Ừ, nếu quý ông/bà bất cần chúng tôi thì chúng tôi cũng bất cần đến tác phẩm của quý ông/bà. Thế thôi - rất sòng phẳng! Hãy đóng cửa ngồi nhà mà sống với vinh quang tự sướng của mình đi nhé. Tâm thế Phê bình mở thì khác.

Bản thân tôi có bài thơ "Khóc Tây Tạng" đăng lên trang mạng, ngay tức thời nó nhận 14 phản hồi liên tục. Hữu danh và vô danh, tên thật hay nickname. Sai và đúng, hay với chưa hay, nghiêm túc hay bỡn cợt... nếu nói vô trách nhiệm cũng có nữa, đủ cả! Cả tác giả bài thơ cũng nổi hứng nhảy vào tương tác - vui vẻ! Dẫu các cá nhân phụ trách trang mạng kia đều là chỗ quen biết, nhưng tôi chưa một lần tra vấn các vị rằng họ là ai? Chưa nửa lần la lên rằng họ hiểu sai ý tác giả! Không đổ trách nhiệm cho các cá nhân phụ trách trang mạng kia. Càng không chạy đi trình cơ quan hữu trách là tại sao các người xuyên tạc tác phẩm tôi như thế!!!

3. Đó chính là tinh thần của Phê bình mở đúng nghĩa. Tác phẩm được ném ra chợ đời, nó tự sống. Không lời giải thích nào của tác giả có thể biện minh cho phần thiếu khuyết hay bất toàn của nó. Cơ quan nào đó bất kỳ càng không thể cứu sống nó. Ra đời, hoặc nó sống hoặc nó chết, thế thôi.

Bài thơ bạn được vào tuyển, bức tranh bạn được đưa vào bảo tàng (có thể do một cơ chế hay thế lực nào đó) không ai nhắc tới, không một mống nào ghé vào tham gia bình luận, mới thảm. Nó như thể một sản phẩm chết ném vào cõi không lời. Hư vô! Bạn muốn thế không?

Phê bình mở không dành riêng cho chuyên gia, nó mở với tất cả người thưởng thức nghệ thuật. Mở ra với mọi bình luận qua nhiều con mắt khác nhau đến từ nền văn hóa hay trình độ khác nhau, từ nhiều góc độ khác nhau, bằng nhiều chính kiến khác nhau. Chính chúng làm cho tác phẩm nghệ thuật sống qua nhiều thời đại lịch sử…

Theo QĐND