Danh nhân Nguyễn Công Trứ - một tài năng, một nhân cách

Mấy chục năm qua đã có hàng nghìn công trình, bài viết về danh nhân Nguyễn Công Trứ. Cuối năm 1994, Trường viết văn Nguyễn Du đã tổ chức Hội thảo chuyên đề "Nguyễn Công Trứ - con người, cuộc đời và thơ". Sinh từ cụ ở các huyện Tiền Hải, Kim Sơn cũng đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo. Khu nhà thờ và phần mộ tại quê nhà Uy Viễn cũng đã được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1990, đã được chỉnh trang, nâng cấp, đã có bia đá, tượng đồng... Nhưng khi khoảng cách lịch sử càng lùi xa, đất nước, xã hội càng phát triển, chúng ta lại càng cảm thấy tầm vóc Nguyễn Công Trứ lớn lao hơn, nhưng cũng gần gũi, dễ đồng cảm hơn.

Quê cha làng Uy Viễn, nay thuộc xã Xuân Giang, Nghi Xuân, Hà Tĩnh; quê mẹ ở xứ Sơn Nam, nay thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội; sinh ra khi bố làm Tri huyện ở Quỳnh Côi, Thái Bình - cũng phần nào tương đồng với gia cảnh Nguyễn Du - Nguyễn Công Trứ như là sự kết tinh của văn minh sông Hồng, sông Lam và biển cả. Sinh thời, cụ đã nổi tiếng là một nhân vật đa tài, một kẻ sĩ xứ Nghệ độc đáo, đặc biệt. Hăm hở lập danh nhưng mãi đến 42 tuổi mới thi đậu; trong 28 năm làm quan - giữ đến 26 chức vụ khác nhau, từ Hành tẩu, thấp nhất trong hàng thuộc quan đến Binh bộ Thượng thư lĩnh Tổng đốc Hải An, hàm Chánh nhị phẩm; ba lần chấm thi Hương, có lần làm Chánh chủ khảo trường thi; bốn lần làm tướng, một lần làm lính thú, lại có lúc làm công tác ngoại giao; lại cũng ba lần bị vu cáo, bốn lần bị giáng chức, v.v.

Nhưng thăng giáng, nghèo túng là điều không có gì đáng nói, chỉ là phong vị trong thơ.

Ðiều đáng nói nhất ở cụ là một người mang chí lớn, làm nên công nghiệp lớn. Cụ là người dám nghĩ, dám làm, biết làm, dám sống, biết sống; là mẫu người thành công hiếm có trong lịch sử, vượt lên trên tầm mức và khuôn thước của thời đại trên nhiều lĩnh vực; là kết tinh của kết tinh con người xứ Nghệ. Cụ là một nhân cách lớn không chỉ của hôm qua mà còn của hôm nay và nhiều đời sau. Nguyễn Công Trứ rất gần gũi với nhân dân, với chúng ta nhưng cũng mang trong mình rất nhiều bí ẩn, của con người và thời cuộc.

Nói một cách khác, như nhiều nhà nghiên cứu từng đánh giá, Nguyễn Công Trứ là một trí thức lớn, một nhà chính trị và nhà thơ lớn của dân tộc, giàu lòng yêu nước, thương dân, hào hùng khí phách nam nhi, nhất quán trong lời nói và việc làm. Cụ là "con người sáng tạo lịch sử" trên bốn phương diện chủ yếu:

- Dám đề xuất và giải quyết vấn đề di dân lập ấp, phá thế trói buộc cố hữu hàng nghìn năm của đồng bằng sông Hồng.

- Dám đề xuất việc rút lui chiến lược ở Chân Lạp để đế chế Nguyễn củng cố được đồng bằng sông Cửu Long.

- Là một hiện tượng độc đáo trong văn học, người mở hành lang mới cho thi ca quốc âm hiện đại với thể thơ hát nói vừa rất bình dân, vừa vô cùng bác học.

- Và cuối cùng, bằng chính cuộc đời mình, ông dựng lên một phong cách sống hùng tâm tráng trí, hồn nhiên, thực tế...

Ðối với Nguyễn Công Trứ, khó có thể nói hết sự gắn bó sâu nặng đối với quê hương Hà Tĩnh. Ngoài 11 năm trẻ thơ ở Thái Bình và 28 năm trải chốn quan trường, cuộc đời ông lúc trưởng thành cũng như khi về già đều sống ở quê, chủ yếu là ở làng Uy Viễn - Nghi Xuân và Rú Nài, nay thuộc thành phố Hà Tĩnh. Cụ gần như hưởng trọn sự giáo dục của các thầy đồ Nghệ, nếm trải hết mùi vị cuộc sống của những gia đình từng là quan chức nhưng đã thay thời, đổi thế, hết sức túng thiếu, bần hàn trong cảnh loạn lạc binh đao - mẫu hình gia đình khá phổ biến ở xứ Nghệ cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19...

Truyền thống văn hóa, nghệ thuật, phong tục, tập quán của đất quê - lề thói cũng in đậm trong con người ông, nhất là các sinh hoạt nghệ thuật truyền thống của quê hương như ca trù Cổ Ðạm, phường vải Trường Lưu... Tuy không xuất thân từ vọng tộc nhưng gia đình lại có các mối quan hệ thông gia, giao kết với những dòng họ lớn trong vùng như họ Ðặng, họ Nguyễn Tiên Ðiền... Phải chăng vì vậy nên nhiều người đã nhận xét cốt cách Nguyễn Công Trứ rất đậm đà chất Nghệ? Biểu hiện dễ nhận thấy nhất là trung nghĩa, cương trực, khảng khái, sẵn sàng xả thân vì lý tưởng, vì đất nước; trọng nghĩa khinh tài. Lúc đã tuổi cao sức yếu, nghe tin thực dân Pháp đánh chiếm Ðà Nẵng, cụ còn dâng sớ xin ra trận. Con cháu sau này có nhiều người là thủ lĩnh trong phong trào Cần Vương. Và có lẽ chỉ với riêng cụ - một quan đại thần về hưu, nhân dân địa phương thường gọi bằng một tên nôm na là Cố Lớn.

HÀ VĂN THẠCH
Nguồn: http://nhandan.org.vn/