Tôn Vinh Văn Hoá Đọc

Là một học quan, Đoàn Triển đã tham gia tích cực vào sự nghiệp giáo dục Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là tác giả một số bộ sách giáo khoa, trong đó có Bản quốc tiểu học phong tục sách, còn có tên An Nam phong tục sách (ANPTS). Sách lưu tại Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, do Nguyễn Tô Lan dịch chú, giới thiệu, NXB Hà Nội vừa ấn hành.

Sách có 72 mục riêng biệt, chia làm 2 nhóm. Nhóm 1 ghi những phong tục, các tiết cơ bản trong năm: Nguyên đán (ngày tết, sửa sang lễ vật, lễ bái, đối đãi, chơi xuân), Tết Hàn thực, Tết Đoan ngọ, Tết Trung thu… Nhóm 2 ghi lại phong tục tập, tập quán trong đời sống sinh hoạt thường ngày của nhân dân: miếu đình, chùa chiền, văn từ, văn chỉ, công quán, thần hiệu…

Ở mỗi mục, tác giả phác lại những nét cơ bản nhất của phong tục Việt Nam cách nay hơn 100 năm. Như mục "Công quán": "Hoặc gồm ba gian, năm gian, hoặc bằng tre, gỗ, gạch, ngói thì gọi là quán hoặc là điếm. Quán ở trong làng là chỗ canh phòng, hội họp, quán ở ngoài đồng là nơi nghỉ ngơi của nông dân khi đi làm. Quán do dân góp xây dựng hoặc do tư nhân bỏ tiền ra xây làm phúc".

Mỗi mục chia làm hai phần. Phần trước giải thích đề mục nhỏ, giới thiệu sơ lược về nội dung, các phong tục và khái niệm liên quan. Phần sau tác giả nêu nhận xét của mình, hay những điều cần bỏ, cần tránh. Ví như ngày Tết Nguyên đán, bạn đọc sẽ được biết qua về ngày tết, sửa sang và mua sắm, lễ bái, khởi sự, giao tiếp. Hay Tết Trung thu, tác giả ghi: ngày 15 tháng Tám hằng năm là Tết Trung thu. Trẻ nhỏ hay mua đồ chơi như đèn giấy, ngựa giấy, voi giấy. Tối đến bày nhiều thứ hoa quả làm cỗ trông trăng. Hoặc về các việc như: học hành, thi đỗ, nông lịch, cầu an, thờ cúng tổ tiên, tang ma… cũng được miêu tả cẩn thận nhằm giúp cho người đời sau hiểu được từng nội dung của phong tục tập quán, mỗi người phải làm gì, mua sắm thứ gì, cách ứng xử ra sao trong những ngày này. Rồi cách xem khí hậu mùa màng thông qua tiết trời, trăng sao, cỏ, cây, hoa, lá.

Văn phong ANPTS giản dị, không đi vào tầm chương trích cú, trình bày mạch lạc, có lớp lang, dễ tiếp thu. Những nhận xét sắc xảo của tác giả về cái hay, cái dở, cái nên giữ, cái nên bỏ của phong tục nước ta thể hiện tư tưởng tiên tiến của một nhà Nho không nệ cổ.

Để bạn đọc dễ hình dung cảnh xưa người cũ, sách được minh họa bằng các hình vẽ trong sách Kỹ thuật của người An Nam của Henri Oger, tranh dân gian Đông Hồ và Hàng Trống.

Phần cuối sách còn in nguyên văn phần chữ Hán ANPTS, bản lưu tại Pa-ri, do con cháu Đoàn Triển cung cấp.

Trần Văn Mỹ

(Hà Nôị Mới)