Tình hình tổ chức và hoạt động của thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng

(Ghi chép từ Hội nghị Tình hình tổ chức và hoạt động của Thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng. Và định hướng xây dựng và phát triển trong những năm tới - Vụ Thư vện, Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch, 10.5.2009)

1. Chủ nhân của thư viện:

Nhìn chung chủ nhân của những thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng đều là những nhà hảo tâm ở địa phương có điều kiện kinh tế, các thầy cô giáo hoặc cán bộ hưu trí... có lòng yêu quý sách báo, có bộ sưu tập sách báo khá phong phú, thấy được giá trị của sách báo đối với đời sống xã hội, cho nên đã tận dụng nhà riêng hoặc tự nguyện hiến đất đai, bỏ tiền riêng của mình ra xây dựng nhà thư viện (như ông Đoàn Duy Thành ở Hải Dương, ông Trần Văn Chín ở Hà Nội, ông Bùi Đình Thăng ở Hưng Yên, ông Trương Văn Huyên ở Tiền Giang, ông Đặng Văn Thành ở Bến Tre, ông Vũ Đức Hiếu ở Hoà Bình, ông Nguyễn Quang Cương ở Hà Tĩnh, ông Huỳnh Tấn Hưng ở Vĩnh Long, ông Võ Duy Nam ở Bình Định v.v... ) để phục vụ nhân dân tới đọc, mượn sách báo; bổ sung sách báo, mua sắm trang thiết bị cho thư viện như ở An Giang, Tây Ninh, Hoà Bình, Bến Tre, Hải Dương; trả thù lao cho người trực tiếp làm thư viện, như ở Thư viện gia đình ông Trương Văn Huyên (Tiền Giang), Thư viện Tâm Thành (Hải Dương), Thư viện Vũ Gia (Hoà Bình), Thư viện Đặng Huỳnh (Bến Tre) v.v...

Nói về tâm huyết và suy nghĩ khi thành lập thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng, ông Đoàn Duy Thành, chủ nhân Thư viện tư nhân Tâm Thành cho biết: “để góp phần cho dân trí phát triển nhanh, qua khảo sát nhiều nơi, tôi thấy vấn đề thư viện cho xã, cho thôn là vấn đề bức xúc để giúp cho mọi người có phương tiện nghiên cứu, học tập. Trong lúc nhiều người không có điều kiện đến trường tập trung để học tập, chúng ta cần tổ chức thư viện cho làng, cho xã. Đó là ông “thầy câm” sát dân nhất. Ông thầy đó không giảng bài trực tiếp cho học sinh, nhưng cung cấp kiến thức cho học sinh từ già đến trẻ qua sách báo...”.

2. Cơ sở vật chất, trang thiết:

Thống kê ban đầu cho thấy cả nước có 72% thư viện tư nhân có nhà/phòng riêng biệt, 28% thư viện ở chung trong gia đình. Diện tích dùng cho thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng tính bình quân là 43m2/1 thư viện kể cả khuôn viên.

- Ngoại trừ một số thư viện tư nhân - do chủ nhân có điều kiện kinh tế khá - nên đã được đầu tư nhà thư viện, phòng đọc riêng khá khang trang, có khuôn viên (Thư viện Tâm Thành ở Hải Dương - 500 triệu đồng xây dựng; Thư viện khuyến học Hoa Cương ở Hà Tĩnh gần 500 triệu đồng; Thư viện Đặng Huỳnh ở Bến Tre - 250 triệu đồng; Thư viện Cây Tùng xây 150 triệu đồng; các thư viện Huỳnh Tấn Hưng ở Vĩnh Long, Vũ Gia ở Hoà Bình, Trương Văn Huyên ở Tiền Giang, Phạm Thế Cường ở Tp. Hồ Chí Minh... đều dành quỹ đất và xây nhà để làm thư viện, phòng đọc sách; còn lại phần lớn các thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng khác được đầu tư khiêm tốn (nhà cấp 4) hoặc đặt ngay trong gia đình, nên còn chật chội, thiếu tiện nghi;

- Về trang thiết bị: Nhìn chung các thư viện có các trang thiết bị tối thiểu để phục bạn đọc như giá để sách, bàn cho bạn đọc, thậm chí một số thư viện tư nhân còn trang bị cả máy vi tính để phục vụ cho việc tra cứu và đọc qua mạng như: Thư viện Tâm Thành (Hải Dương), Thư viện Khuyến học Cây Tùng (Nghệ An), Thư viện Hoa Cương (Hà Tĩnh), Thư viện Vũ Gia (Hoà Bình), Thư viện Đặng Huỳnh (Bến Tre)... Tuy vậy vẫn còn một số thư viện tư nhân, do thiếu kinh phí nên trang thiết bị còn sơ sài, giá sách còn chưa đủ, bàn ghế thiếu thốn, chỗ ngồi đọc còn chật chội v.v... .

3. Vốn sách báo thư viện:

- Trung bình mỗi thư viện có từ 5.000 - 10.000 bản sách và từ 4-5 loại báo, tạp chí (tương đương với một thư viện công cộng cấp huyện). Thư viện có vốn sách báo nhiều nhất là Thư viện tư nhân Hải Đà (TP. Hải Phòng), có trên 22.000 bản sách, Thư viện Khuyến học Hoa Cương (Hà Tĩnh) gần 20.000 cuốn sách... Nhìn chung nội dung sách báo trong các thư viện phần lớn là sách văn học giải trí, các sách khoa học kỹ thuật phổ thông, phổ cập trong lĩnh vực nông - lâm - ngư nghiệp, sách chăm sóc sức khoẻ cho người già, sách thiếu nhi, sách luyện thi đại học, các sách nghiên cứu... khá phù hợp với các đối tượng bạn đọc cơ sở, các vùng nông thôn nước ta hiện nay.

- Về kinh phí bổ sung sách báo mới: Ngoài vốn sách báo được chủ nhân đầu tư ban đầu hoặc được hỗ trợ thêm từ các tổ chức, đoàn thể và cá nhân trong vùng, nhiều chủ nhân thư viện vẫn tiếp tục chi tiền để bổ sung sách báo, tài liệu mới hàng năm. Thống kê cho thấy: có trên 60% thư viện tư nhân được bổ sung sách báo mới (nhiều nhất là Thư viện Đặng Huỳnh - 20 triệu đồng, Thư viện Hoa Cương - 15 triệu đồng, Thư viện Tâm Thành 10 triệu đồng...); số thư viện còn lại không có tiền để bổ sung sách báo mới thường xuyên; nguồn bổ sung sách báo chủ yếu dựa vào sách biếu tặng hoặc nhận sách luân chuyển từ các thư viện công cộng nhà nước.

4. Người phục vụ trong thư viện tư nhân:

- Thống kê kết quả điều tra cho thấy: phần lớn người làm trong các thư viện tư nhân là thành viên trong gia đình, dòng họ hoặc là người thân của chủ thư viện (khoảng gần 80%), số còn lại (khoảng 20%) là do chủ nhân hợp đồng lao động có trả lương; trình độ văn hoá chung của người phục vụ trong các thư viện tư nhân là lớp 10/12.

- Chi phí cho người trực tiếp làm thư viện:

+ Phần lớn phục vụ miễn phí (nếu là thành viên trong gia đình);

+ Chủ nhân thư viện hợp đồng nhân viên có trả thù lao ở các mức độ khác nhau: 1.000.000 đồng/tháng (ở các thư viện: Hoa Cương, Đặng Huỳnh, Trương Văn Huyên), hoặc 500.000 - 600.000 đồng/tháng (Thư viện Vũ Gia, Thư viện Tâm Thành...), hoặc150.000 đến 300.000 đồng/tháng...

+ Trả thù lao cho người phục vụ trong thư viện từ nguồn thu phí cho đọc, hoặc mượn sách về nhà như một số thư viện tư nhân ở Phú Thọ, Bình Định...

5. Phương thức và hiệu quả hoạt động:

- Về phương thức phục vụ:

+ Phần lớn các thư viện đều có lịch mở cửa hàng ngày, hoặc một số buổi, một số ngày trong tuần;

+ Trên 60% thư viện phục vụ miễn phí; còn lại có thu phí (mức thu bình quân 200 đ/1 cuốn sách thiếu nhi, 500 đ/1 cuốn sách người lớn);

- Về nội dung hoạt động: Bên cạnh việc tổ chức phục vụ đọc, mượn sách báo cho người đọc, một số thư viện còn kết hợp tổ chức các hoạt động phong phú khác như: Thư viện của ông Bùi Đình Thăng (Hưng Yên) thường xuyên tổ chức thông tin thời sự - chính trị cho bà con; hoặc tổ chức các cuộc thi đọc sách, thi kể chuyện sách hưởng ứng cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” như Thư viện tư nhân Phạm Thế Cường (TP. Hồ Chí Minh); hoặc phối hợp tổ chức các cuộc giao lưu, gặp gỡ, hội thảo khoa học trong “Không gian văn hoá Mường” (ở Thư viện Vũ Gia); hoặc có sáng kiến biên tập, rồi phát hành rộng rãi những tập sách mỏng “Gương sáng điều hay” (đã in được 57 tập) cho bạn đọc gần xa (như ở Thư viện khuyến học Cây Tùng- Nghệ An) v.v...

- Về kết quả hoạt động: trung bình 30 - 40 lượt bạn đọc/ngày; lượt sách báo luân chuyển từ 60 - 70 lượt/ngày. Có nhiều thư viện tư nhân đã được thư viện tỉnh, thành phố hướng dẫn thực hiện xử lý kỹ thuật sách báo rất bài bản theo chuyên môn thư viện, như Thư viện của gia đình ông Trương Văn Huyên ở Tiền Giang, Thư viện Tâm Thành ở Hải Dương, Phòng đọc sách Nguyễn Kim Loan ở Cà Mau, Thư viện Nhơn Phúc ở Bình Định, Thư viện Huỳnh Tấn Hưng ở Vĩnh Long...

6. Sự quan tâm của chính quyền địa phương và của ngành văn hóa:

- Nhìn chung việc thành lập và hoạt động của thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng đều nhận được sự ủng hộ về mặt chủ trương của chính quyền, ngành văn hóa ở địa phương. Bên cạnh đó, ở một số nơi, chính quyền địa phương còn hỗ trợ đất, mặt bằng để xây dựng nhà thư viện như Thư viện Cây Tùng - Hà tĩnh, Thư viện Đặng Huỳnh - Bến Tre; hoặc hỗ trợ thù lao cho chủ nhân thư viện, đồng thời cũng là người trực tiếp phục vụ bạn đọc như Thư viện của thầy giáo Hoàng ở Cai Lậy, Tiền Giang (nhưng chủ nhân từ chối không nhận)... ;hoặc hỗ trợ một phần kinh phí đề duy trì hoạt động của Thư viện Cây Tùng ở Nghệ An (chính quyền cùng với chủ nhân thư viện hỗ trợ từ 9 - 10 triệu đồng/năm)...

- Sự quan tâm, tạo điều kiện của ngành văn hóa, thể thao và du lịch: đã chỉ đạo thư viện công cộng nhà nước cấp tỉnh, huyện - ở những nơi có thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng - đều coi thư viện là một trong những điểm để luân chuyển sách báo, hướng dẫn nghiệp vụ và cách tổ chức sắp xếp sách báo trong thư viện hoặc tặng sách báo cho thư viện nhân dịp khai trương, khánh thành v.v...

- Các cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực văn hóa ở trung ương cũng như địa phương đã vận dụng các văn bản quy định chính sách xã hội hóa của Nhà nước trong lĩnh vực văn hóa để tạo điều kiện cho mô hình thư viện này phát triển. Mặt khác, Bộ VHTT&DL đã nhạy bén tham mưu cho Chính phủ kịp thời ban hành Nghị định của Chính phủ quy định về tổ chức và hoạt động của mô hình thư viện này, tạo hành lang pháp lý cho mô hình thư viện này phát triển.

7. Sự quan tâm của xã hội:

Từ ý nghĩa nhân văn cao cả về mục đích hoạt động các thư viện tư nhân, nhiều thư viện cũng nhận được sự quan tâm đầu tư ủng hộ về mặt tinh thần cũng như vật chất của các tổ chức, cá nhân trong xã hội:

- Ủng hộ về sách báo (Thư viện tư nhân mang tên Bà mẹ Việt Nam anh hùng Dương Thị Rau -Phú Yên nhận được hơn 1000 cuốn sách ủng hộ; Thư viện tư nhân Huỳnh Tấn Hưng - Vĩnh Long nhận được hàng trăm cuốn sách có giá trị và hơn 20 triệu đồng tiền mặt từ Công ty thép POMINA, Thư viện tư nhân xã Hương Cần - Phú Thọ, Thư viện tư nhân Vũ Gia - Hòa Bình v.v... ; Sự hiện diện của các nhà sách trong Hội nghị này cùng với món quà bằng sách trị giá gần 70 triệu đồng tặng cho các thư viện tư nhân tiêu biểu cũng là một minh chứng chứng minh sự quan tâm của xã hội đối với mô hình thư viện tư nhân này;

- Sự ủng hộ về công sức lao động: phục vụ tự nguyện trong các thư viện mà không nhận thù lao; hoặc hỗ trợ thù lao cho nhân viên thư viện ... .

Nhận xét, đánh giá

1. Mặt ưu điểm:

a) Về thực trạng thư viện:

- Tuy số lượng không nhiều (khoảng 40 thư viện), nhưng thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng xuất hiện rải đều khắp các vùng miền cả nước: miền Bắc, Trung và Nam; từ vùng đồng bằng đến miền núi, từ các thành phố lớn - trung tâm kinh tế - văn hóa của cả nước (Hà Nội, TP.Hồ Chí Minh, Hải Phòng...) đến các vùng xa xôi, còn nghèo khó như ở Cà Mau, Bình Định, Phú Yên...

- Hình thành 2 loại hình thư viện cơ bản: thư viện tư nhân có vốn tài liệu nội dung mang tính tổng hợp, phổ cập (như hầu hết các thư viện) hoặc nội dung vốn tài liệu mang tính chuyên ngành, chuyên sâu, phục vụ cho công tác nghiên cứu, học tập (Thư viện tư nhân Phạm Đức Dương - Hà Nội, Thư viện Hưng Phúc - Hà Tây cũ); do vậy phục vụ cho đối tượng bạn đọc khá phong phú (cả bạn đọc có trình độ phổ thông, cả bạn đọc có trình độ nghiên cứu...).

- Sự đa dạng về thành phần, nghề nghiệp... của chủ nhân các thư viện:

+ Là cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước: Chủ nhân Thư viện Tâm Thành (Hải Dương); Thư viện của Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng - Nghệ An...

+ Là các thầy, cô giáo: Thư viện của thầy giáo Phạm Đức Dương - Hà Nội, Thư viện nhà Khuyến học Hoa Cương - Hà Tĩnh, Thư viện của thầy giáo Hoàng - Cai Lậy, Tiền Giang ...

+ Là những cán bộ nhà nước đang đương chức (Thư viện Hoà Oanh, Phú Thọ), hoặc đã nghỉ hưu (Thư viện Phạm Thế Cường, TP.Hồ Chí Minh, Thư viện Bùi Đình Thăng, Hưng Yên; Thư viện Trương Văn Huyên, Tiền Giang...).

+ Là các doanh nghiệp làm ăn phát đạt: Chủ nhân Thư viện Đặng Huỳnh - Bến Tre, Thư viện Vũ Gia, Hoà Bình, Thư viện Hải Đà, Hải Phòng...

+ Là những người dân lao động bình thường, những người nông dân: Thư viện Huỳnh Tấn Hưng - Vĩnh Long, Thư viện Nguyễn Kim Loan - Cà Mau, Thư viện tư nhân xã Nhơn Phúc - Bình Định...

Cho dù xuất thân từ thành phần, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế, địa vị xã hội khác nhau, song chủ nhân của các thư viện này đều có một điểm chung. Đó là có lòng yêu quý sách báo, thấy được giá trị của sách báo và thư viện đối với sự phát triển của xã hội và cao quý hơn cả là ở họ có một tấm lòng nhân ái với cộng đồng, là sự sẻ chia trách nhiệm đối với nhà nước trong việc đáp ứng nhu cầu đọc sách báo của nhân dân, góp phần duy trì và phát triển văn hóa đọc ở cơ sở.

- Quy mô của thư viện - vốn tài liệu bình quân của một thư viện tương đương với một thư viện cấp huyện, chứng tỏ tiềm năng của nhân dân rất lớn, nếu chúng ta biết phát huy; Nội dung tài liệu khá phù hợp với nhu cầu của bạn đọc.

b) Về công tác quản lý nhà nước:

- Cùng với những văn bản của Nhà nước quy định về chính sách xã hội hóa trong lĩnh vực văn hóa, ngày 06 tháng 1 năm 2009, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 02/2009/NĐ-CP Quy định về tổ chức và hoạt động thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng đã hình thành hành lang pháp lý cho thư viện tư nhân phát triển.

c) Nguyên nhân:

- Sự nhận thức đúng đắn về xã hội hoá trong lĩnh vực văn hóa (trong đó có thư viện) của các cấp chính quyền từ Trung ương tới địa phương. Từ đó đã có sự chỉ đạo, cũng như ủng hộ về mặt chủ trương và một số sự giúp đỡ cần thiết khác, tạo điều kiện cho các thư viện tư nhân ở các địa phương ra đời và đi vào hoạt động;

- Chính sách xã hội hóa của Nhà nước là chính sách đúng đắn, nên đã huy động và phát huy được tiềm năng, tiềm lực rất lớn của nhân dân;

- Sự cộng đồng ý thức trách nhiệm của người dân đối với xã hội, đối với Nhà nước. Họ đã tự nguyện hiến tặng đất đai, tiền của và tài sản để xây dựng thư viện, không vụ lợi, không tính chuyện lỗ lãi, với mong muốn thông qua sách báo phổ biến tri thức cho bà con ở quê hương, mong họ đọc và làm theo sách báo, góp phần xoá đói giảm nghèo cho người dân trên địa bàn;

- Sự năng động, nhiệt tình, nhạy bén của đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý, làm công tác chuyên môn trong lĩnh vực thư viện. Từ thực tiễn hoạt động của ngành đã kịp thời tham mưu cho Lãnh đạo Bộ xây dựng các văn bản quy định chính sách của Nhà nước đối với mô hình thư viện này và kịp thời xem các thư viện này là một trong những điểm nhận sách luân chuyển của thư viện công cộng nhà nước.

2. Những khó khăn, hạn chế và nguyên nhân:

a) Những khó khăn, hạn chế:

- Cơ sở vật chất, trang thiết bị còn thiếu thốn, chật chội; vốn tài liệu còn ít, việc bổ sung chưa đảm bảo thường xuyên, ổn định, do vậy vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc phục vụ, đáp ứng nhu cầu bạn đọc;

- Người làm trong các thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng chưa được bồi dưỡng, tập huấn về nghiệp vụ thư viện, nên còn khá lúng túng trong tổ chức quản lý sách báo và phục vụ bạn đọc;

- Nhiều chính sách của nhà nước đối với các cơ sở thực hiện xã hội hóa trong lĩnh vực văn hóa (trong đó lĩnh vực thư viện) được quy định tại Nghị định số 69/2008/NĐ-CP ngày 30 tháng 5 năm 2008 của Chính phủ Về chính sách khuyến khích xã hội hóa đối với các hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, dạy nghề, y tế văn hóa, thể thao, môi trường chưa được cụ thể hóa trong từng lĩnh vực, do vậy chưa được thực hiện, chưa thật sự đi vào cuộc sống.

b) Nguyên nhân:

- Nguyên nhân chính: đó là chính sách của Nhà nước trong lĩnh vực xã hội hoá chậm được cụ thể hóa nên chưa thật sự đi vào thực tế cuộc sống; do vậy hạn chế sự hỗ trợ của nhà nước đối với mô hình thư viện này, từ đó chưa thật sự khuyến khích mô hình này phát triển.

Kết luận:

Tuy còn có những khó khăn, hạn chế nhất định, song sự ra đời và phát triển của mô hình thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng trong những năm qua là rất có ý nghĩa. Đó là:

1. Chứng minh chính sách xã hội hóa của Đảng và Nhà nước là hoàn toàn đúng đắn. Chính sách đó đã thật sự đi vào thực tiễn cuộc sống và rồi qua thực tiễn cuộc sống lại tiếp tục hoàn thiện chính sách này, trong đó có thực tiễn sinh động của quá trình hình thành và phát triển của mô hình thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng.

2. Trong bối cảnh đất nước ta còn nhiều khó khăn, sự đầu tư của Nhà nước cho các thư viện công chưa thật sự đáp ứng với nhu cầu xã hội, thì sự ra đời của mô hình thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng và hình thành thói quen đọc trong nhân dân, góp phần nâng cao dân trí, cải thiện và nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần và vật chất cho nhân dân (nhất là ở vùng nông thôn) – một mục tiêu phấn đấu, một giải pháp không thể thiếu để thực hiện thành công công cuộc nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta.