Rắc rối thành ngữ thời hội nhập

Chỉ sau khi phát hành một thời gian ngắn, cuốn sách “Sát thủ đầu mưng mủ” đã tạo ra những ý kiến đánh giá khác nhau. Khen cũng khen nhiệt liệt, mà chê cũng chê nhiệt liệt. Như một cách vãn hồi dư luận, NXB Mỹ Thuật đã đề nghị đơn vị liên kết là công ty Nhã Nam tạm ngưng phát hành “Sát thủ đầu mưng mủ” để có những chỉnh sửa thích hợp nhằm tạo được nhiều sự đồng thuận hơn. Từ hành động thiện chí ấy của những người thực hiện “Sát thủ đầu mưng mủ”, công chúng có thêm cơ hội suy tư nghiêm túc về sự tồn tại và phát triển của thành ngữ.

Một vài bức tranh trong cuốn Thành ngữ sành điệu bằng tranh "Sát t hủ đầu mưng mủ".

Trước hết, chúng ta cần xác định nguồn gốc của thành ngữ. Từ những câu nói thuận miệng nghe thuận tai trong đời sống, thành ngữ được ra đời ghi dấu một bối cảnh lịch sử hoặc phản ánh một lối sống xã hội. Về mặt cấu trúc, thành ngữ không bắt buộc phải tuân thủ sự hoàn chỉnh cú pháp. Về mặt nội dung, thành ngữ không có giá trị ổn định như tục ngữ, vì thành ngữ không cốt yếu truyền đạt kinh nghiệm hoặc kiến thức. Chính tính nhất thời của thành ngữ giúp chúng ta cảm nhận rõ nét những vui buồn đang diễn ra xung quanh!
Những thành ngữ quen thuộc đối với người Việt suốt thế kỷ 20 được sử dụng thường xuyên như “mặt tắt mày tối”, “chạy đôn chạy đáo”, “lên bờ xuống ruộng”, “điếc không sợ súng”… Giai đoạn bao cấp, phổ biến có thành ngữ “mất sổ gạo”để diễn tả nỗi lòng của một người đang gặp chuyện thê thảm, và thành ngữ “cắt cơm, bơm xe, nghe thời tiết, liếc đồng hồ” miêu tả tâm trạng công nhân viên chức chiều thứ bảy. Thế nhưng, chỉ cần một thập niên đầu tiên của thế kỷ 21, thành ngữ đã phát triển muôn hồng ngàn tía, như một tín hiệu đáng mừng cho thấy sự nảy nở suy tư của cộng đồng. Đặc biệt, thành ngữ xuất hiện nhiều ở giới trẻ và lan tỏa một cách nhanh chóng. Thành ngữ hiện đại ấy được gọi là thành ngữ sành điệu.
Cuốn sách “Sát thủ đầu mưng mủ” gom góp những thành ngữ sành điệu và minh họa theo cách thẩm định chủ quan của họa sĩ trẻ Thành Phong. Tất nhiên ở đó không tránh khỏi vài khiếm khuyết do tuyển chọn thành ngữ chưa đắc ý hoặc khiếm khuyết do khập khiễng giữa tranh vẽ và nội dung thành ngữ. Đọc hơn 100 thành ngữ trong “Sát thủ đầu mưng mủ” cảm giác đầu tiên là rất tức cười, nhưng lắng lòng lại sẽ nhận ra không ít thành ngữ đang mang lại một ký hiệu thẩm mỹ khác. Bên cạnh các câu hài hước như “chán như con gián”, “buồn như con chuồn chuồn” hoặc “chảnh như con cá cảnh”, có nhiều câu chứng minh được sự chuyển biến về kinh tế, văn hóa cũng như về quan niệm nhân sinh. Ví dụ, để nói miếng ăn không còn ghê gớm nữa thì có thành ngữ “bình thường như cân đường hộp sữa”, còn để nói sự giàu sang khó hiểu của những cô gái chân dài thì có thành ngữ “nhan sắc có hạn, thủ đoạn vô biên”, hoặc để nói về kết quả não nề của cuộc đua chen danh vọng thì có thành ngữ “thất bại vì ngại thành công”.
Chắc chắn cũng sẽ có người tỏ ra khó chịu trước thành ngữ sành điệu. Chúng ta cần thật thiện chí để khám phá sự mới mẻ của thành ngữ sành điệu ở phương diện tiếp nhận thông tin. Trước đây, quan hệ xã hội làng xã đã tạo ra những thành ngữ mang tính nhắc nhở nhau, dặn dò nhau của một nhóm người thân thích ruột rà. Còn hôm nay nhịp điệu công nghiệp với sự hỗ trợ của internet lại tạo ra những thành ngữ có biên độ giao tiếp rộng hơn. Nếu phải dùng một thuật ngữ văn học, thì yếu tố này của thành ngữ sành điệu được gọi là “carnaval hóa”. Thành ngữ sành điệu thích ứng với không gian lễ hội, không gian đường phố, không gian trao đổi cởi mở. Chẳng hạn, từ thành ngữ truyền thống “vạn sự khởi đầu nan” biến tấu ra thành ngữ sành điệu “vạn sự khởi đầu nan, gian nan bắt đầu nản” thì phẩm chất răn dạy đã giảm thiểu để nhường chỗ cho thái độ giao lưu!
Mỗi thời đại có một số thành ngữ riêng. Thành ngữ sành điệu phần nào hé lộ người Việt ở thế kỷ 21 có cuộc sống sôi nổi hơn, nhộn nhịp hơn, dí dỏm hơn. Mặt khác, thành ngữ sành điệu còn có tính chất châm biếm, nhễu nhại, cợt đùa. Một con người biết tự cười mình là một con người đang trưởng thành, và một dân tộc đang biết tự cười mình cũng là một dân tộc đang trưởng thành!

Lê Thiếu Nhơn

Nguồn: lethieunhon.com.